Azərbaycan ədəbiyyatında qadın obrazının təkamülü: klassikadan müasirliyə
Azərbaycan ədəbiyyatında qadın obrazının təkamülü: klassikadan müasirliyə
8 Mart – Beynəlxalq Qadınlar Günü münasibətilə qadın mövzusuna müraciət
etmək Azərbaycan ədəbiyyatının çoxəsrlik inkişaf yoluna nəzər salmaq baxımından
xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qadın obrazı milli ədəbiyyatımızda sadəcə sevgi və
gözəllik rəmzi deyil, həm də mənəviyyatın, azadlıq ideyasının, ictimai dəyişimin və
fərdi kimliyin ifadəçisi olmuşdur. Tarixi mərhələlər üzrə bu obrazın keçdiyi təkamül
cəmiyyətin düşüncə sistemində baş verən dəyişikliklərin bədii əksidir.
Orta əsrlər ədəbiyyatı: poetik ideal və mənəvi kamillik
Orta əsr Azərbaycan poeziyasında qadın obrazı daha çox idealizə olunmuş
formada təqdim edilir. Xəqani Şirvani yaradıcılığında qadın həm estetik gözəlliyin,
həm də mənəvi ucalığın təcəssümüdür. Onun qəsidə və qəzəllərində qadın obrazı ilahi
harmoniyanın bir parçası kimi təqdim olunur. Nizami Gəncəvi isə qadın surətinə daha
fəal və müdrik xarakter verir. “Xəmsə”dəki Şirin və Nüşabə yalnız gözəl deyil, həm
də siyasi düşüncəyə malik, qərar verən və hadisələrin istiqamətini dəyişən
qadınlardır. Bu, klassik ədəbiyyatda qadının yüksək mövqeyini göstərir. Məhəmməd
Füzuli poeziyasında qadın daha çox ilahi eşqin rəmzi, mənəvi saflığın simvoludur.
Burada qadın real sosial obrazdan çox metafizik anlam daşıyır.
XVIII əsr: realist çalarların artması
XVIII əsr poeziyasında qadın obrazı daha canlı və real çalarlar qazanır. Molla
Pənah Vaqif yaradıcılığında qadın obrazı həyati, təbii və realist xüsusiyyətlərlə
təqdim olunur. Onun şeirlərində qadın artıq əlçatmaz ideal deyil, gündəlik həyatın bir
parçasıdır. Vaqif poeziyasında qadın obrazı milli kolorit və real duyğularla
zənginləşir.
Maarifçilik və tənqidi realizm: sosial problem kimi qadın
XIX əsrdə qadın məsələsi ictimai müzakirə mövzusuna çevrildi. Abbasqulu
ağa Bakıxanov maarifçi düşüncəsi ilə qadının təhsil və mədəni inkişafının vacibliyini
vurğulayırdı. Mirzə Fətəli Axundzadə dramaturgiyasında qadın hüquqsuzluğunu
tənqid edir, onu cəmiyyətin tərəqqisinin əsas şərtlərindən biri kimi təqdim edirdi.
Cəlil Məmmədquluzadə və Mirzə Ələkbər Sabir yaradıcılığında qadın cəhalətin və
geriliyin qurbanı kimi göstərilir. Molla Nəsrəddin ədəbi mühitində erkən nikah,
savadsızlıq və qadın azadlığının məhdudlaşdırılması kəskin şəkildə tənqid edilirdi.
Bu mərhələdə qadın artıq poetik ideal deyil, sosial mübarizənin simvoluna çevrilir.
XX əsrin əvvəlləri: azadlıq və yeni qadın modeli
XX əsrin əvvəllərində qadın obrazı daha fəal və inqilabi xarakter aldı. Cəfər
Cabbarlı yaradıcılığında qadın azadlıq ideyasının təcəssümüdür. “Sevil” obrazı
çadranı ataraq azad həyata doğru addımlayan Azərbaycan qadınının simvoluna
çevrilmişdir. Mikayıl Müşfiq poeziyasında qadın romantik duyğuların, saf sevginin
və incə lirizmin daşıyıcısıdır. Onun şeirlərində qadın həm məhəbbət obyekti, həm də
mənəvi dəyərdir.
Sovet dövrü: ictimai fəallıq və ana obrazının ucaldılması
Sovet dövründə qadın obrazı daha çox ictimai fəal, əmək qəhrəmanı və
vətənpərvər ana kimi təqdim olunur. Səməd Vurğun yaradıcılığında ana obrazı
müqəddəslik səviyyəsinə yüksəldilir. Rəsul Rza poeziyasında qadın obrazı daha çox
psixoloji və fəlsəfi çalarlarla zənginləşir. Onun şeirlərində qadın düşünən, hiss edən
və daxili aləmi ilə seçilən şəxsiyyətdir. Bu dövrdə həmçinin Süleyman Rəhimov, Mir
Cəlal Paşayev kimi yazıçılar qadını sosial proseslərin fəal iştirakçısı kimi təqdim
edirlər.
Müasir mərhələ: fərdi kimlik və psixoloji dərinlik
Müstəqillik dövründə qadın obrazı daha mürəkkəb və çoxqatlı xarakter
almışdır. Anar və Elçin Əfəndiyev yaradıcılığında qadın obrazı daxili ziddiyyətləri,
sosial təzyiqləri və fərdi seçimləri ilə təqdim edilir. Müasir ədəbiyyatda qadın nə
yalnız ideal, nə də yalnız qurban obrazıdır; o, həyatın bütün çətinliklərinə
baxmayaraq öz kimliyini qoruyan şəxsiyyətdir. Azərbaycan ədəbiyyatında qadın
obrazının təkamülü aşağıdakı istiqamətdə inkişaf etmişdir:
Orta əsrlərdə – poetik və ilahi ideal,
XVIII əsrdə – realist və həyati obraz,
Maarifçilikdə – azadlıq və tərəqqi ideyasının daşıyıcısı,
XX əsrin əvvəllərində – sosial inqilabın simvolu,
Sovet dövründə – ictimai fəallıq və ana müqəddəsliyi,
Müasir dövrdə – fərdi kimlik və psixoloji dərinlik.
Beləliklə, qadın obrazı Azərbaycan ədəbiyyatında hər zaman zamanın ruhunu
əks etdirən əsas bədii göstəricilərdən biri olmuşdur. 8 Mart – Beynəlxalq Qadınlar
Günü münasibətilə bu təkamül yoluna nəzər salmaq həm ədəbi irsimizin zənginliyini
göstərir, həm də müasir qadının cəmiyyətdəki mövqeyini daha dərindən anlamağa
imkan verir.
