Qırım – Qırım Tatarlarınıñ Ana Vatanı

Qırım – Qırım Tatarlarınıñ Ana VatanıQırım yarımadası, Qırım Tatar halkınıñ tarihiy ve etnik ana vatanıdır. Yarımada batı ve cenüpten Qara deñiz, şarq ve şimaldan Azak deñizi ile çevrelenmiş olup, ana qara ile 9 kilometr kenişlik ve 20 kilometr uzunluqta olğan Orqapı (Perekop) berzahı vastası ile bağlanadır. Umumiy sahası 26.140 km²’dir. Coğrafiy mevqesi itibarınen Qırım, tabiiy qorunış imkânlarına malik bir yarımada hüviyetindedir. Orqapı berzahı, tarih boyunca yarımadanıñ müdafaasında stratejik ehemmiyet kesb etken tabiiy bir set vazifesini körgen. Bu dar quruq bağlantı sebebiyle yarımada yarı-ada hususiyetini taşır ve tarihiy menbalarda “Yeşil Ada” olaraq da zikr olunur.

Qıyı hattı taqriben 1000 kilometrge ulaşa ve girintili-çıqıntılı quruluşu sebebiyle tabiiy limanlar ve qoylar teşkil etken. Yenikale tarafında başlanıp Orqapı’ya qadar uzanğan ve şimalde dar bir set ile qara’dan ayrılğan sığ suvlar sahası “Sıvaş deñizi” dep atalır; bu tabiiy hudut Qırımnı Azak deñizinden ayıra. Sahil boyunıñ en mamur ve iqtisadî cihatten inkişaf etken qısmı tarih boyunca Kefe (Feodosiya) ile Aqyar (Sevastopol) arasındaki mıntıqa olğan.

Yarımadanıñ orografik yapısı cenüb-ğarbden şarq-şimalğa doğru uzanğan tağ silsilesi ile temsillene. Bu silsile bazı noqtalarda 1500 metrden ziyade yükseklikke erişe (Yalta şimalinde 1545 m.). Cenüb sahillerde tağlar deñizge tik iniş yapar. Tağlıq zonanıñ üst qısmında yaylalar, onlarnıñ şimal tarafında ise geniş bozkır sahaları yer ala. Tağ silsilesi zengin suv menbalarına saiptir; Salğır (Salğir), Alma, Kacha ve Belbek kibi deryalar bu mıntıqadan doğa. Bağçasaray, Aqmescit (Simferopol) ve Qarasu Bazar (Belogorsk) kibi tarihiy şeerler bu derya havzalarında teşekkül etken.

Qırımnıñ Qadim DevirleriArkeologiy ve antik menbalarğa köre Qırımnıñ en eski sakinleri Tavrlar (Tauriler) olğan. Milâttan evvel VIII. asırda bozkır sahaları İskit köçebe uruqları tarafından meskunlaştırıldı. Soñraki devirlerde Kimmerlerniñ ve başqa köçebe qavimlerniñ bu mıntıqada yaşağanı qayd etile. Milâttan evvel VI. asırdan itibaren sahil boyunda Yunan koloniyaları tesis olundı: Pantikapey (Kerç), Hersones (Aqyar yaqınında) ve Karkinitida (Kezlev civarı) bunlardandır. Lâkin bu koloniyalar iç bölgelerge nüfuz edemedi; Tavr-İskit topluluqlarınıñ mukavemeti sebebiyle tesir sahaları sahil ile sınırlı qaldı.

Milâttan evvel I. asırdan milâttan soñ IV. asırğa qadar sahil şeerleri Roma idaresi altında bulunğan. İç bölgelerde ise Sarmat uruqları yaşay edi. IV. asırda Got hücumları ve Hun yürüşleri neticesinde etnik-siyasiy quruluş değişti. Alan uruqları Qırım ve Azak sahillerine yerleşti; Suğdaq ve Kefe kibi merkezlerni kontrol altına aldı. Bu topluluqlar XIII. asırğa qadar yaylalıq sahalarda varlıqlarını saqladı.

Türk Hâkimiyeti ve Hazar Devri

Hun imperiyasınıñ dağılmasından soñ Kuban, Don ve Azak havzalarında Türk uruqları yerleşti. Bulgarlar ve soñra Hazarlar bu mıntıqada siyasiy üstünlük qazandı. VII. asırdan itibaren Qırımnıñ iç bölgeleri Hazar Qağanlığı idaresine kirdi. Hazarlar yarımadanı “tudun” dep atalğan valiler vastası ile idare etti. VIII. asırğa kelgende Qırım tamamıyla Hazar siyasiy sistemine daxil olğan.

Hazarlar yıqılğandan soñ Qırımda Hazariya dep atalğan siyasiy teşekkül bir müddet devam etti. Peçenekler ve Qıpçaqlar bozkır sahalarında hâkimiyet tesis etti. Şarq sahil limanları, hususan Suğdaq, Qıpçaq tesiri altında qaldı. Qarayim Türkleri (Museviy Türk cemaati) Qırımnıñ etnik-dini mozayikasınıñ mühim bir unsurını teşkil etti.

Altın Orda ve İslâmlaşu Süreci

XIII. asır ortalarında Batu Han idaresindeki Moğol yürüşleri neticesinde Qırım Altın Orda ulusına bağlandı. Bu devirde İslâm dini Qırımda sistemli şekilde yayıldı. Solhat (Eski Qırım) şeeri dini ve ticari merkez hüviyetini qazandı. Sultan Baybars Camii (1260’lar) ve Özbek Han Camii (XIV. asır başları) bu sürecniñ mimari delilleridir.

Ceneviz Koloniyaları ve Osmanlı Devri

XIII-XV. asırlarda Ceneviz Cumhuriyeti Qırım sahillerinde koloniyalar tesis etti. Kefe başta olmaq üzere Balıqlava ve Suğdaq ticaret merkezlerine çevrildi. 1475 senesinde Osmanlı Devleti Kefe’ni fethedip sahil şeridini kontrol altına aldı ve Qırım Hanlığını himayesine qabul etti. Böylelikle yarımada iki idari zonağa ayrıldı: sahiller doğrudan Osmanlı idaresinde, iç bölgeler ise Giray Hanları idaresinde qaldı.

Bağçasaray hanlıq paytahtı oldı. Han Sarayı Osmanlı mimarisiniñ tesirini yansıtan mühim bir abidedir. XVI-XVII. asırlarda Qırım şeerleri cami, medrese, tekke, han ve köprüler ile donatıldı. Kezlev Han Camii (1552), Zincirli Medrese (1501), Han Sarayı ve başqa eserler bu devirniñ mimari mirasını teşkil ete.

XVIII. Asır ve Rus İlhakı

XVII-XVIII. asırlarda Rus ve Kazak hücumları Qırımnıñ siyasiy istikrarını sarsdı. 1783 senesinde Çarlıq Rusyası Qırımnı resmen ilhak etti. Bu hadise Qırım Tatar tarihiniñ en mühim dönüm noqtalarından biridir. XX. asırda Sovyet idaresi devrinde, 1944 senesi sürgüni neticesinde Qırım Tatar halkı toprağından zornen köçürildi. Bu deportasiya yarımadanıñ demografik yapısını esaslı surette değiştirdi.

1991 senesinde Sovyetler Birligi dağılğandan soñ Qırım Ukrayna’ya bağlı muhtar cumhuriyet statüsü aldı. Qırım Tatarları ana vatanlarına qayta başlağanlar ve milliy-kültürel diriliş süreci başladı.

Qırım yarımadası, coğrafiy mevqesi, etnik terkibi ve siyasiy tarihı itibarınen Qara deñiz havzasınıñ en mühim medeniyet merkezlerinden biridir.