Türk Devlet Aklının Taşa Kazınan Mirası: Tonyukuk Yazıtı
Tonyukuk’un bugün bile Harp Akademileri’nde okutulacak kadar kıymetli olan şu sözü, kriz yönetiminin temelidir: “Yufka olanı delmek kolaydır, ince olanı bükmek kolay. Yufka kalın olursa delmek zor, ince yoğun olursa bükmek zordur.”Burada Tonyukuk, düşman (veya sorunlar) henüz zayıfken ve birleşmemişken müdahale etmenin gerekliliğini anlatır. Çin ve müttefikleri güç birliği yapmadan önce harekete geçilmesi gerektiğini savunarak, “bekle-gör” politikasının bir milletin sonunu getirebileceğini vurgular.
Tonyukuk, Bilge Kağan’ın “şehir kurma ve yerleşik hayata geçme” fikrine sert bir şekilde karşı çıkmıştır. Bu, sadece bir alışkanlık değil, tamamen stratejik bir beka meselesidir:
Gerekçesi: Türk nüfusunun Çin nüfusu karşısında çok az olduğunu (yüzde bir bile değiliz der) biliyordu.
Mantığı: “Eğer surların içine girersek ve bir yenilgi alırsak, Çinliler bizi boğar. Oysa göçebe kalırsak, zayıfladığımızda çekilir, güçlendiğimizde vururuz.”
Ders: Kendi gücünü (hareket kabiliyeti) ve zayıflığını (nüfus azlığı) bilerek, coğrafyayı bir silah olarak kullanmıştır.
Yazıtlarda Tonyukuk’un düşman saflarına nasıl sızdığı ve haber aldığı detaylıca anlatılır.
Casusluk: Seferlere çıkmadan önce “yolların durumunu ve düşmanın niyetini” öğrenmek için öncü birlikler ve casuslar kullanır.
Moral Bozmaca: Düşman ordularının çokluğu karşısında korkan Türk askerine, “Biz azız ama aklımız ve töremiz var” diyerek moral üstünlüğünü sağlar. Sayısal çoğunluğun değil, doğru zamanlama ve sevk-idarenin savaşı kazandıracağını kanıtlar.
Tonyukuk, kendisini anlatırken kibrinden değil, sistemin işleyişinden bahseder. Kağan’ın (İlteriş veya Kapgan) cesaretini, kendi bilgeliğiyle birleştirdiğini söyler.
Mütevazı ama Kararlı: Yazıtta sık sık “Ben Bilge Tonyukuk olduğum için…” diyerek, başarının tesadüf olmadığını, bir akıl yürütme süreci olduğunu belirtir.
“Halkın karnını doyurmak ve giydirmek” vizyonunu bir devlet görevi olarak tanımlar. Devletin bekasını halkın refahına bağlar.
Tonyukuk, Türklerin çevresindeki düşman kuşatmasını nasıl yardığını anlatırken tam bir siyasi deha örneği sergiler. Üç cephede aynı anda savaşmak yerine; en tehlikeli olanı (Kırgızları) gece baskınıyla ve kimsenin geçemez dediği karlı dağları (Kögmen Dağları) aşarak saf dışı bırakmıştır. Bu, “imkansız görüneni yaparak psikolojik çöküş yaratma” taktiğidir.
Özetle: Tonyukuk Yazıtı, sadece bir geçmiş güzellemesi değil; lojistik, istihbarat, moral gücü ve coğrafi avantajın nasıl birleştirileceğine dair bin yıllık bir el kitabıdır.Dikiliş tarihi: Yaklaşık 720-725 yılları arası kabul edilir.
Bulunduğu yer: Bugünkü Mongolia sınırları içinde, başkent Ulan Batur yakınlarındaki Nalayh bölgesi.
Alfabe: Göktürk (Orhun) alfabesi.
Dil: Eski Türkçe.
Yazan: Büyük olasılıkla Tonyukuk’un bizzat kendisi veya onun gözetiminde yazılmıştır.
Bilge Tonyukuk Yazıtı, Türk tarihinin ve edebiyatının en önemli belgelerinden biri olarak “Türklerin strateji ve devlet aklı” kitabesi kabul edilir. 720-725 yılları arasında bizzat Tonyukuk tarafından diktirilen bu taşlar, sadece bir anıt değil, bir milletin var oluş mücadelesinin dürüst bir özetidir.
İşte bu yazıtın taşıdığı bilgeliğin temel sütunları:
Tonyukuk, yazıtına kendisini tanıtarak başlar ve dört hakan döneminde hizmet ettiğini vurgular. Onun bilgeliği, sadece savaş meydanlarında değil, masada ve diplomaside kazanılmıştır. Yazıtlarda geçen “İnce olanı bükmek kolaydır, yufka olanı delmek kolay…” ifadesi, tehlikelere zamanında müdahale etmenin önemini anlatan evrensel bir stratejik öğüttür.
Yazıt, Türk milletinin Çin esaretinden nasıl kurtulduğunu ve kendi küllerinden nasıl doğduğunu anlatır. Tonyukuk, halkına bağımsızlığın tesadüf olmadığını, birliğin ve disiplinin sonucu olduğunu hatırlatır. Onun gözünde bağımsızlık, bir milletin nefes alması kadar hayatidir.
Tonyukuk Yazıtı’nı Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarından ayıran en önemli özellik, anlatımın daha anı tarzında ve gerçekçi olmasıdır. Tonyukuk, başarıları anlattığı kadar yapılan hataları ve çekilen zorlukları da açık yüreklilikle ifade eder. Bu, Türk devlet geleneğindeki “hesap verebilirlik” ve “özeleştiri” kültürünün ilk örneklerinden biridir.
Yazıtlarda, Türklerin yaşam tarzına uygun stratejiler geliştirilmesi gerektiği vurgulanır. Tonyukuk, yerleşik hayata geçilmesine karşı çıkarak, Türklerin hareket kabiliyetini (atlı-göçebe kültürünü) korumasını savunur. Ona göre kimliği korumanın yolu, öz değerlere sadık kalmaktan geçer.
İlk Türk Yazar: Tonyukuk, Türk tarihinin adı bilinen ilk yazarı ve stratejistidir.
Türkçe’nin Gücü: Yazıt, Türk dilinin o dönemdeki gelişmişlik düzeyini, deyimlerini ve hitabet gücünü kanıtlar.
Vezir Bilgeliği: Bir hükümdarın değil, bir devlet adamının (bilge vezirin) perspektifini sunması bakımından eşsizdir.
Tonyukuk’un binlerce yıl öncesinden gelen sesi, bugün bile devlet yönetimi, liderlik ve strateji konularında ders niteliğindedir.
Tonyukuk, Bilge Tonyukuk hem vezir, komutan hem de stratejisttir. Yazıtta kendi hayatı ve devlet hizmetleri anlatılır. Bu yönüyle, bir bakıma ilk Türk hatıratı / otobiyografik siyasal metni sayılır.
Yazıtta: II. Göktürk Kağanlığı’nın kuruluş mücadeleleri Çin’e karşı siyaset ve savaşlar Türk boylarının birliği Devlet yönetimi anlayışı Bozkır stratejileri Türk töresi ve bağımsızlık fikri işlenir.
Tonyukuk Yazıtı’nda şu düşünceler dikkat çeker: İstiklâl fikri Türklerin Çin egemenliğine girmemesi gerektiği vurgulanır.
Töre ve devlet anlayışı
Devletin gücü yalnız orduyla değil töreyle korunur. Stratejik akıl Tonyukuk kendini savaşçıdan çok “devlet aklı” olarak gösterir.
Yerleşik hayata eleştiri Göçebe-bozkır düzeninin Türkler için avantaj olduğu savunulur.
Tonyukuk Yazıtı: Türk tarih yazıcılığının ilk kaynaklarındandır. Türk siyaset düşüncesinin en eski metinleri arasında yer alır. Türk dili, söz varlığı ve grameri için temel kaynaktır. Erken dönem Türk askerî doktrini hakkında eşsiz bilgiler sunar.
Orhun Yazıtları üç büyük anıtla bilinir: Tonyukuk Yazıtı, (en eski) Kül Tigin Yazıtı, Bilge Kağan YazTonyukuk yazıtı bunların en erkeni ve “strateji metni” olarak ayrı bir yere sahiptir. Göktürk siyasi meşruiyet anlayışını da yansıtır.Tonyukuk Yazıtı (veya Bilge Tonyukuk Yazıtları), Türk dilinin ve tarihinin en önemli epigrafik belgelerinden biridir. Orhun Yazıtları içinde yer alan bu anıt, II. Göktürk Kağanlığı dönemine aittir.
Moğolistan Milli Müzesi Müdürü Dagvaadorj Suhbaatar, Tonyukuk Yazıtını UNESCO Dünya Mirası Listesine kaydettirmek için ortak kuruluşların birlikte çalışması gerektiğini belirtti.
Müze Müdürü bu fikrini “Büyük Bozkır Medeniyeti: Tonyukuk Mirası ve Çağdaş Türk Dili” konulu uluslararası görüntülü konferans sırasında dile getirdi.
Tonyukuk Yazıtının oldukça iyi korunan yazıtlardan biri olduğunu da belirten Moğolistan Milli Müzesi Müdürü Dagvaadorj Suhbaatar “Tonyukuk Yazıtını UNESCO Dünya Mirası Listesine kaydettirmek için ortak kuruluşların birlikte çalışması gerekir. Bundan sonra eski Türk dönemine ait değerli mirasları toplamakla birlikte onları saklama, koruma ve restore etme konularını da birlikte ele almalıyız” dedi çevrim için yapılan konferansta yaptığı konuşmada.
Dagvaadorj Suhbaatar ayrıca birkaç yıldır Uluslararası Türk Akademisiyle ortak projeleri başarıyla gerçekleştirdiklerini vurguladı.
Uluslararası Türk Akademisi Başkanı Darhan Kıdırali, Tonyukuk Yazıtını gözbebeği gibi korumakta olan Moğol halkına ve hükümetine teşekkür edip yazıtı UNESCO Dünya Mirası Listesine kaydettirme önerisini desteklediklerini, ortaklaşa yapılan işin iyi sonuçlar vereceğine dair inancını ifade etti.
Belirtmek gerekir ki geçen yıl Uluslararası Türk Akademisinin inisiyatifleriyle Bilge Tonyukuk yazıtının dikilişinin 1300. Yıl Dönümünü UNESCO düzeyinde kutlama kararı alınmıştı. Bu vesileyle 24 Nisan 2020 tarihinde Türk Akademisi, Tonyukuk Yılını açarak “Büyük Bozkır Medeniyeti: Tonyukuk Mirası ve Çağdaş Türk Dünyası” konulu uluslararası video konferans düzenlemiştir.
Konferansa UNESCO başkanlığı temsilcileri de iştirak etti.
Uluslararası Türk Akademisi ‘ Twesco ‘
