Kırım Tatar Atasözleri Halqımıznıñ Asırlarca Saqlanğan Aqıl Hazinesi
Qırımtatar Atasözleri ve Deyimleri: Halqımıznıñ Asırlarca Saqlanğan Aqıl Hazinesi

Kırımınsesi Gazetesi – Medeniyet ve Miras
Qırımtatar halqınıñ asırlar boyunca toplagan hayat tecribesi, dünyanı añlayışı ve milliy degerleri atalarımızdan qalğan atasözleri ve deyimlerde yaşamaqtadır. Qısqa, amma derin manalı bu sözler, halqımıznıñ tarihını, aile terbiyesini, dostluq añlayışını ve insanlıqqa baqqan közqarışını aks ettire.
Atalar Sözlerinde Hayat Tecribesi
Atasözleri, bir halqnıñ yalnız til zenginligini degil, aynı zamanda ruhiy dünyasını da köstere. Qırımtatar halqı arasında asırlar boyunca qullanılğan bu sözler, yaşlardan sabırlı olmağa, doğrulıqtan ayrılmamaga, büyüklerni hürmet etmege ve emekni qadirlendirmege ögretken.
Meselâ, “Sabır tübü, sarı altın” sözü, sabırnıñ ve metanetniñ insan hayatındaki ehemmiyetini añlata. Bu söz, zor zamanlarda ümütsizlenmemek ve maqsatqa doğru sabırnen ilerlemek kerekligini hatırlata.
“Bir söyle, eki diñle” ifadesi ise insanlarnı aceleliknen söz aytmayıp, başqalarını diqqatnen diñlemege çağıra. Bu nasihat, ailede, dostluqta ve cemiyet içinde sağlıqlı munasebetler qurmaq içün bugün de büyük mana taşıy.
Aile, Terbiye ve Milliy Degerler
Qırımtatar atasözlerinde aile mühim yer tutar. Ana-babağa hürmet, balalarnı yahşı terbiye etmek ve aile birligini saqlamaq halqımıznıñ temel degerlerinden biridir.
“Balalığında terbiye alğan, babalığında hor bolmaz” sözü, balanıñ küçükliginden itibaren terbiye almasınıñ ehemmiyetini bildire. Bu añlayışqa köre, insanğa yalnız mal-mülk degil, ahlâq, edep ve yahşı davranışlar da miras qalmalıdır.
Atalar sözlerinde komşuluq, dostluq, emek, doğrulıq ve yardımlaşmaq mevzuları da geniş yer ala. Bu sözler, insanlarnı bir-birine destek olmağa, başqalarnıñ aqına hürmet etmege ve cemiyette birlik içinde yaşamağa teşviq ete.
Tilimizni Saqlamaq – Mirasımıznı Yaşatmaq
Qırımtatar atasözleri ve deyimleri, ana tilimizniñ zenginligini köstergen mühim medeniy mirastır. Her bir sözde tarihimizniñ izleri, büyüklerimizniñ tecribesi ve halqımıznıñ hayatqa baqqan közqarışı bar.
Bu mirasnıñ yaşaması içün atasözlerini yalnız kitaplarda saqlamaq kâfi degil. Olarnı ailede qullanmaq, balalarğa ögretmek ve mekteplerde, medeniy tedbirlerde tanıtmaq da mühimdir.
Bugün dijital medyanıñ imkânları sayesinde bu sözlerni dünyanıñ çeşit köşelerinde yaşağan Qırımtatarlarğa ulaştırmaq mümkün. İnternet sayfaları ve sosyal medyada paylaşılağan her bir atasözü, ana tilimizniñ gelecegine yapılğan bir katkıdır.
Kırımınsesi Gazetesi olaraq, Qırımtatar halqınıñ tilini, tarihını ve medeniyetini yaşatqan bu degerlerni tanıtmaqnı mühim vazifemiz dep bilemiz. Çünki atalarımızdan qalğan sözler, keçmişni añmaq içün bir anahtar, kelecek nesillerni yetiştirmek içün ise kıymetli bir rehberdir.
Atalar sözlerimiz yaşasa, tilimiz yaşar; tilimiz yaşasa, milliy kimligimiz de kelecek nesillere ulaşır.
1-Allah bir kapını kapatsa,bin kapını açar.
2-Allah verecek olsa,kimnin oğlusun,kimin kızısın demez.
3-Allahın vergisine karar olmaz.
4-Allahın hazinesi boldur.
5-Allah er kesnin könlüne kore verir.
6-Allah er kesni çift yaratır.
7-Allah sabırlı kulunu sever.
8-Allahın dünyası büyük.
9-Allahın nişanlı kulundan kork.
10-Allahtan korkmağandan kork.
11-Allahtan çok iste,az berse kabul et.
12-Allah yardım etse kuluna,er işi kirer yoluna.
13-Anasını babasını korçalağananı,Allah korçalar.
14-Arağan mevlasınıda bulur,belasınıda.
15-Aşıkkan işte şeytan karışır.
16-Baş yazısını koz korer.
17-Birisi aşar,birisi bakar-kıyamet ondan kopar.
18-Dertlere derman-Allaha imandır.
19-Can bergen ,can alır.
20-Canğa keder keleceğine malğa kelsin.
21-Cetemen yıldız çağılmay,şeytan tanlar atar mı?
22-Allah dert berip ekime,derman berip akime muhtaç etmesin.
23-“Cennet,cennet”-degenin kavun karpuz aşı eken;”Cehennem,cehennem !”- degenin koçer ağaç başı eken.
24-Cehenneme giden arkadaş arar.
25-Tiline şeytan tükürgen.
26-Din turğan da kin turmaz.
27-Doğrunun yardımcısı haktır.
28-Ecelsiz ölüm olmaz.
29-İmam evinden aş,ölü kozünden yaş.
30-İçilecek su önde kelir,korülecek yer kozge kelir.
31-Kimse bu dünyada terek olup kalmaz.
32-Kodalak araba col bozar,azaçık molla din bozar.
33-Mollanın aytkanını et ,etkenini etme.
34-Pakıllıkman onsa,şeytan onar.
35-Sabancı cavun ister,yolcu kurak,ekisinin muradını verir hak.
36-Tanrının kunü tarıdan kop.
37-İt balası kurban bolmaz.
38-Öksüznün kaygısını Allah çeker.
39-Tedbirge kusur etken ,taktirge behane bulur.
40-Yalnızlık tek Allaha yaraşkan.
Ahlak bakışı ve hayat bilgisi:
1-Adın çıkkance ,canın çıksın.
2-Azğa kanaat etmegen kopnı tapmaz.
3-Akşam olsa cat,saba olsa tur.
4-Akırın cürgen kop yol bulur.
5-Alma sarını,satma sarını,kapuna tutma sarını.
6-Artına karağan col almaz.
7-Aramdan kelğen,boranğa keter.
8-Arife kunün yalan söylegennin ,bayram kunü yuzu kara olur.
9-Akşam işini sabağa kaldırmaz.
10-Aşınnı berme,kaşını ber.
11-Açuvlanıp turganı kuvvetnen çöktürürler.
12-Başkasının sözünden ziyada kendi kozüne inan.
13-Birini calmap,birini yut,birinide kolunda kattınak tut.
14-Bir künge ketsen,bir aftalık aş al.
15-Bir musibet,bir nasihattan iyidir.
16-Bir söyle ,iki dinle.
17-Bok tutsan da pet tut.
18-Boş boğazlık ile iş kazanılmaz.
19-Kavğa “sen,sen”den,”men,men” den çıkar.
20-Dağ sağa barmasa,sen dağa bar.
21-Denizdeki balıknı satma.
22-Camanğa kol salınmaz,camannan kol alınmaz.
23-Capalak korsen urup kal,yamandan başınnı satıp al.
24-Düşman coluna başın salğan cigit eken.
25-Cav kormegen bardak camanğa karşı baralmaz.
26-Deryağa dalma tibi derindir.
27-Tilini tişlep ayt.
28-Tili uzun olmağanın yaşı uzun olur.
29-Doğru yolğa tüşken çabuk kalkar.
30-Doğruluk su kapağı kibidir,- batmaz.
31-Doğru aç kalmaz,eğri tok bolmaz.
32-Doğru söz emin istemez.
33-Doğrusunu aytkan,babasına da yaramaz.
34-Dünyanı bol bilenin ahireti tar olur.
35-İyilikke iyilik -er kesnin işi, kemlikke iyilik -er adamnın işi.
36-Ele kuyu kazan kendisi tüşer.
37-Elin ile koymadığın şeyni tüşünme.
38-Emanetke ıyanet bolmaz.
39-En hayırlı miras terbiyedir.
40-İç olmağandan keç olğanı hayır.
41-Sabır tübü,sarı altın.
Kırım Tatar atasözleri ve deyimleri
Aile ve akrabalık üzerine ;
Ağlamağan balağa emçek berilmez.
Ağlarsa anam ağlar, kalğanı yalan ağlar.
Ata balası aç kalmaz.
Ata balası altmışka kelmiy, akıl-baliğ bolmaz.
Atanın akıllı oğluna mal ne kerek, akılsızına da ne kerek ?
At alsan minip al, kız alsan korip al.
Atın caman bolsa satıp kurtulursun, kadının caman bolsa katip kurtulursun ?
Aşıkken kız kocaya barsa calçımaz.
Babağa oşap ul doğmaz, anağa oşap kız doğmaz.
Babadan korgen bal içer, anadan korgen ton biçer.
Babasına ayır etmegenin kimge ayrı tiyer?
Balalığında terbiye alğan, babalığında hor bolmaz.
Balasız üy mezar, balalı üy bazar.
Boydaklıkta binnin sultanı, evlengen son birinin sultanı.
Doğmuş doğmuşnın ne olgenini ister, ne onğanını.
El tavuğu kaz korünür, el kadını kız korünür.
Erte çıkkan col alır, erte evlenğen döl alır.
Er ekmeği meydanda, el ekmeği zindanda.
Üy içeriden yapılır.
Kadın koca talaştı, catka belâ yapıştı.
Koynunda ki avradın, tübünde ki atın, belinde ki silâ savutın kendine duşmandır.
Apakayın malı ondırmaz.
Kadınnı yahşi etken koca, kocanı da yahşı etken kadın.
Kazanğanım= anama-babama, ogrengenim ozüme.
Kamçımnın ucu kalaylı, komşunnun kızı kolaylı.
Kaşağın ile kartay.
Kırk oğlun olğance, bir ufak akaynın bolsun.
Oğlun bar mı, bazar aşını tattırma. Kızın bar mı, el evinde yatırma.
Oksüz kozu beslesen ağzını burnunu may eder, oksüz bala beslesen ağzını burnunu kan ider.
Oksüznü onğargan ozü onar.
Oksüz kuysuz bolmaz.
Toy bitken son kınanı beline sil.
Tul alma, kız al: tul alsan suftesini anar, kız alsan seni tanır.
Çoban olan koy kutmek, oğlan babasının sözün kutmek kerekir.
Bolacak adam on yaşında baş bolur, bolmayacak adam kırkka kelgende de yaş bolur.
Etnografik ve tarihsel atasözleri :
Ayvan aşaası-kaz, insanın aşaası- …, meyvanın aşaası kiraz.
Anan- tat, baban- tat, ne kerek sana balaban at?
Aslı Tatar oğlusın, mal bergennin kulusun.
Başını acemi berberge teslim etken, cebinde pamuğı eksik etmesin.
Eski dost duşman bolmaz, kart kazak musulman bolmaz.
İnsan kıtlığında horozğa Suleyman paşa değenler.
Yoldan taptım bir kabak, içi tolu danğalak ; urdum yerge patladı, danğalaklar çatladı.
Kazak, kazak kandalay kapıçığını mandalay; ; “aç !” desem açmay, “yap !” desem yapmay.
Kazaknın evinde yat, aşını aşama. Çufutnun aşını aşa, evinde yatma.
Kazaknın yarını bitmez.
Kamçı aşasan, kazaktan aşa.
Noğay azır cevap.
Noğaynın işi on kelse, tegerçiği toğay kelir.
Sümelegen çufut eski defterlerini ahtarır.
Tüy şorbanın tokluğu arnavutnun dostluğu.
Çingenenin kazanında aşı kalsa, kozüne yuku kirmez
Topografik atasözleri :
El Vatanım, cehennem tükanım.
Koçerim yel, konağım el.
İstanbul’ğa barıp, tırnavuçını unutkan.
Tuvğan cerden toyğan cer.
Tıbbi Atasözler :
Ağırmağan başka yavluk ne lazim?
Keyifsiz keyifsiz degildir, keyifsizni bakkan keyifsizdir.
Kozün ağırsa, kolunı tıy, kursağın ağırsa tamağınnı tıy.
Sağlık baylık.
Tok olıp aş aşagan mezarını tışlernen kazar.
Balan olsa söz tutsun, söz tutmasa , yer tutsun.
Bala senin, ama başı senin değil.
Balasız ömür, tuzsuz aş.
Kanatsız kuş, yapraksız terek.
Kaz kelse, yaz kele.
Kız yüregi karanlık gecedir.
Meni aşasa arslan aşasın, mışık aşamasın.
Mışık yokta sıçan baş.
Musafir sevmegenin çıragı erken söner.
Ne sorasan – baladan sora !
Rakı kirer içine sırın çıkar tışına.
Sağlam alma saptan tüşmez.
Söyerim keter benden, dinemezsin keter senden.
Suv içken kuyuna tükürme.
Sırtına tepkenni, it de unutmay.
Sümelegen çufut eski defterlerni aktarır.
Tamçı taşı teşer.
Tuzlu tuzsuz oğlumnun evni.

Kırım Tatar atasözleri ve deyimleri, bir halkın asırlar boyunca biriktirdiği hayat tecrübesini, dünya görüşünü ve milli değerlerini nesilden nesile aktaran en kıymetli akıl hazinesi olarak varlığını sürdürüyor. Kırım’ın Sesi Gazetesi’nde yayımlanan kapsamlı derleme, Kırım Tatar Türklerinin dil zenginliğini gözler önüne sererken; sabır, aile, ahlak, inanç, coğrafya ve etnografta saklı kalan derin toplumsal hafızayı da yeniden gün yüzüne çıkarıyor. Sözlü kültürün en rafine ürünleri olan bu kalıplaşmış ifadeler, yalnızca geçmişin birer hatırası değil, aynı zamanda geleceğe ışık tutan evrensel birer rehber niteliği taşıyor.
Asırlık Toplumsal Tecrübenin Aynası
Atasözleri, bir milletin yalnızca dilsel kabiliyetini değil, doğrudan doğruya ruh dünyasını, psikolojisini ve felsefesini yansıtır. Kırım Tatar halkının tarih boyunca yaşadığı zorluklar, göçler ve sosyal dönüşümler, bu sözlerin yapısına doğrudan etki etmiştir. Kırım Tatar kültüründe bireyin olgunlaşması, sabırlı olması, doğruluktan ayrılmaması ve emeğe saygı duyması toplumsal düzenin temel taşları olarak kabul edilir.
Örneğin, gündelik yaşamda sıkça kullanılan “Sabır tübü, sarı altın” ifadesi, zor zamanlarda metanet göstermenin ve ümidi kaybetmeden amaca doğru ilerlemenin önemini vurgular. Benzer şekilde, insanların fevri kararlar almasını ve gereksiz konuşmasını engelleyen “Bir söyle, eki diñle” nasihati, hem aile içinde hem de cemiyet hayatında sağlıklı bağlar kurmanın anahtarı olarak sunulur.
İnanç, Kader ve Teslimiyet Dünyası
Kırım Tatar atasözlerinde dini motifler, inanç ve yaratıcıya teslimiyet çok güçlü bir yer tutar. Hayatın getirdiği acılara karşı isyan etmek yerine sabretmek ve ilahi adalete güvenmek öğütlenir. Derlemede öne çıkan bazı inanç temelli atasözleri şu şekildedir:
- “Allah bir kapını kapatsa, bin kapını açar.” Zorlukların ardından mutlaka bir çıkış yolu bulunacağına dair sarsılmaz ümidi temsil eder. [1]
- “Allahtan korkmağandan kork.” Ahlaki sınırları ve vicdanı olmayan bireylerin topluma verebileceği zararlara karşı bir uyarı niteliğindedir.
- “Tedbirge kusur etken, taktirge behane bulur.” İnsanın kendi sorumluluklarını yerine getirmesi gerektiğini, kendi hatalarını kadere yükleyemeyeceğini net bir dille ifade eder. [1]
- “Dertlere derman – Allaha imandır.” Ruhsal ve bedensel sıkıntıların aşılmasında maneviyatın iyileştirici gücüne vurgu yapar.
Ahlak Bakışı ve Hayat Bilgisi
Toplumsal ahlak, dürüstlük ve bireysel onur, Kırım Tatar toplumunun en hassas olduğu konuların başında gelir. Kişinin adının lekelenmemesi, canından daha kıymetli kabul edilir. “Adın çıkkance, canın çıksın” sözü, itibarın ve şerefin her şeyin önünde olduğunu gösterir.
Açgözlülüğe karşı bir set çeken “Azğa kanaat etmeyen kopnı tapmaz” atasözü, elindekiyle yetinmeyi bilmenin bilgece bir erdem olduğunu hatırlatır. Adalet ve doğruluk kavramları ise suyun yüzeyine çıkan bir nesneye benzetilerek tasvir edilir: “Doğruluk su kapağı kibidir, batmaz.” Bu felsefeye göre yalan ve hile geçici bir kazanç sağlasa da, nihai zafer her zaman doğruluğundur.
Aile, Terbiye ve Akrabalık Bağları
Kırım Tatar aile yapısında çocuk eğitimi ve ebeveyn ilişkileri kutsal bir hiyerarşiye dayanır. Küçüklükte verilen terbiyenin yaşlılıkta hürmet ve rahatlık olarak geri döneceğine inanılır. “Balalığında terbiye alğan, babalığında hor bolmaz” vecizesi bu anlayışın en somut örneğidir.
Evliliğin ve yuva kurmanın toplumsal hayattaki dinamizmi ise neşeli bir benzetmeyle aktarılır: “Balasız üy mezar, balalı üy bazar.” Çocuklu bir evin neşesi, bereketi ve canlılığı pazaryerine benzetilirken; çocuksuz bir ev hüzne ve sessizliğe terk edilmiş sayılır. Kız çocuklarının ve erkek çocuklarının yetiştirilmesinde anne ve babanın rolü ise şu sözle sabitleşmiştir: “Babadan korgen bal içer, anadan korgen ton biçer.” [1, 2]
Tarihsel, Coğrafi ve Tıbbi İzler
Atasözleri koleksiyonunda sadece ahlaki öğütler değil; Kırım halkının komşu halklarla olan ilişkileri, coğrafi algısı ve sağlıkla ilgili pratik bilgileri de yer alır. “İstanbul’ğa barıp, tırnavuçını unutkan” sözü, büyük şehirlere gidip kendi köklerini, tarım aletlerini ve taşra kimliğini unutan, yabancılaşan bireyleri hicveder.
Sağlık konusunda ise aşırı tüketimin zararlarına dikkat çeken ve modern tıbbın da onayladığı bilgece bir uyarı dikkat çeker: “Tok olıp aş aşagan mezarını tışlernen kazar.” Bu söz, tokluk üzerine yemek yemenin insan ömrünü kısalttığını çarpıcı bir metaforla anlatır. Coğrafi bağlamda ise vatan sevgisi şu kelimelerle can bulur: “El Vatanım, cehennem tükanım.” Vatandan uzakta olmanın, en lüks şartlarda bile bir nevi esaret ve zorluk hissi yarattığı ifade edilir.
Kültürel Mirası Geleceğe Taşımak
Kırım Tatar atasözleri ve deyimleri, ana dilin zenginliğini ve fonetiğini koruyan en önemli kalelerden biridir. Teknolojinin ve küreselleşmenin dilleri tek tipleştirdiği günümüzde, bu ifadelerin sadece tozlu kitap sayfalarında kalmaması gerektiği açıkça görülüyor.
Kırım’ın Sesi Gazetesi İmtiyaz Sahibi Mustafa Sarıkamış, yayın hayatına başladıkları günden bu yana temel amaçlarının İsmail Bey Gaspıralı’nın “Dilde, fikirde, işte birlik” mirasına sahip çıkmak olduğunu belirtiyor. Gazete, dijital medyanın ve internetin gücünü kullanarak bu atasözlerini dünyanın dört bir yanına dağılmış Kırım Tatar diasporasına ulaştırmayı milli bir vazife olarak üstleniyor. Unutulmamalıdır ki, bir halkın atasözleri yaşadığı sürece dili yaşar; dili yaşadığı sürece de milli kimliği ve ruhu geleceğe güvenle taşınır.
