URAL DAĞI: 18 MAYIS 1944

URAL DAĞI: 18 MAYIS 1944 — QIRIM TATAR HALQINIÑ SÜRGÜN ACISI VE VATAN HASRETİ

KIRIM’IN SESİ GAZETESİ | TARİH | MILLİY HAFIZA

18 Mayıs 1944 sürgüni, Ural Dağları ve Qırım Tatar edebiyatında ömürlük iz qaldırğan vatan hasreti

Ural Dağları: Qırımdan Uzaqta Qalğan Bir Halqnıñ Acılı Hatırası

Ural Dağları… Uzaq ufqlarğa uzanğan, qarlı zirveleri, sert tabiatı ve uzun qışları ile tanılğan bu dağlar, Qırım Tatar halqınıñ tarihiy hafızasında da ayrı bir yer tutar. Çünki 1944 senesiniñ 18 mayısında öz vatanından cebren çıqarılğan insanlarnıñ bir qısmı içün Ural bölgesi sürgün hayatınıñ ağır sahnelerinden biri oldı. Qırımnıñ ılıq havasına, Qara deñizniñ yeline, bağçalarına ve tuvğan toprağınıñ qokusuna alışqan insanlar, özlerine yabancı bir coğrafiyada yaşamağa mecbur etildi.

Kırım’ın Sesi Gazetesi olaraq, Ural Dağlarınıñ adını taşığan bu acılı hatıranı yalnız bir coğrafiy meselesi olaraq degil, bir halqnıñ vatanğa bağlılığını, ana tilini ve milliy kimligini saqlap qalmaq mücadelesiniñ sembolü olaraq hatırlaymız.

18 Mayıs 1944 sabasında Sovyetler Birliginiñ Stalin idaresi Qırım Tatar halqını topluca sürgün etme qararını amelge keçirdi. Askerler evlerge kirdi, aileler uyqusından uyandırıldı ve insanlardan evlerini terk etmeleri talap etildi. İnsanlarğa yanlarına alacaq eşyalarını toplamaq içün pek az vaqt berildi. Kimisi bir parça nan, kimisi bir az un aldı. Analar balalarını quçaqladı; yaşlılar tuvğan evlerine soñki kere baqtı. Bir qaç saat içinde asırlar boyunca yaşanğan bir vatan hayatı yıqılğan kibi oldı.

Sürgün Vagonları ve Uzaq Yollar

Qırım Tatarları yük vagonlarına doldurılıp uzaq diyarlarga gönderildi. Bu vagonlarda insanlar açlıq, susuzlıq, havasızlıq ve hastalıq ile qarşılaştı. Yol boyunca can bergenler oldı. Bazı aileler tuvğanlarından ayrıldı; bazıları ise sevdiklerini bir daha körmedi.

Sürgün etilgen halqnıñ büyük qısmı Özbekistanğa gönderildi. Başqa aileler Ural bölgesine, Sibiryağa ve Sovyetler Birliginiñ diger bölgelerine yerleştirildi. Demek ki Ural Dağları, bütün Qırım Tatar sürgüniniñ tek bir merkezi degil, bu büyük faciadan pay alğan sürgün coğrafiyasınıñ mühim bir parçasıdır.

Ural bölgesinde yaşamağa mecbur qalğan insanlar içün tabiatnıñ sertligi, ağır emek şartları ve vatan hasreti bir-birine qoşulğan imtian edi. Qırımda qalğan evler, bağçalar, ayvanlar, açıq qalğan qapular ve pencereler, insanlarnıñ hatırasında yaşay edi. İnsan öz evini terk etse de, eviniñ hatırası onı terk etmey.

Qırım Tatar halkınıñ sürgün tarihini añlamaq içün, bu insanların yalnız bir yerden başqa bir yerge köçürilgenini degil, özleriniñ bütün yaşayış dünyasından ayırılğanını da añlamaq kerek. Vatan, insan içün tek topraq degil. Vatan — ana tilinde duyulğan ilk ninni, babalardan qalğan hatıralar, mezarlıqta yatan yaqınlar, çocuklıqta oynalğan sokaklar ve her taşında bir ömürniñ izi olğan yerdir.

“Ural Dağı” Yırı: Sürgünniñ Sesine Aylanğan Eser

Qırım Tatar sürgün edebiyatında Ural Dağlarınıñ adı ile bağlı en tanılğan eserlerden biri Ali Aliyevniñ “Ural-dağı” yırıdır. Bu eser sürgünlikte yazılğan; onda vatanından ayrılğan insanıñ kederi, zorbalıqqa qarşı narazılığı ve Qırımğa qaytmaq ümidi aks ete. Eserniñ tarihiy hikâyesi, Qırım Tatar halqınıñ söz ve türkü vasıtasınen öz acısını nasıl ifade etkenini köstere.

Yırnıñ tanılğan naqaretinden qısqa bir parça:

“Ural dağı, Ural da dağı…”

Bu sözlerde yalnız bir dağğa müracaat yoq. Bu, insanıñ öz taleyine, zorbalıqqa ve vatanından ayırılğanına qarşı yükselgen sesidir. Ural Dağı, yırda sürgünniñ soğuq ve ağır hatırasına aylanır; Qırım ise insan yüreginde qaytılacaq vatan olaraq yaşay.

Ali Aliyevniñ bu yır ile bağlı hayat hikâyesi de sürgün devriniñ ağır şartlarını añlata. Tarihiy kaynaklarda, yırnı yazğanından soñ onıñ Sibiryağa sürgün etilgeni bildirilir. Böylece bir türkü, yalnız edebiy eser olaraq degil, bir devirde yaşanğan adaletsizlikniñ şahadeti olaraq da manalandı.

Qırım Tatar halqı içün yır ve şiir, zor zamanlarda ana tilini yaşatmaqnıñ, hatıralarnı saqlamaq ve gelecek nesillerge keçmişni añlatmaqnıñ yollarından biri oldı. Bazı sözler kitaplarda, bazıları aile sohbetlerinde, bazıları ise türkü olaraq nesilden nesilge keçti.

Ural Dağları ve Qırım Arasında Qalğan Yürek

Uralnıñ qarlı zirvelerine baqqan bir sürgün insanını köz ögüne ketirelim. Qar yağa, yel ese, etrafta yabancı bir dünya uzana. Lâkin onıñ yüreginde başqa bir manzara bar: Qırımnıñ gök deñizi, yeşil bağçaları, taşlı yolları, tuvğan eviniñ eşiği…

Bir insanı vatanından uzaqlaştırmaq mümkün edi. Lâkin onıñ hatıralarını, ana tilini ve tuvğan toprağına bağlılığını kökünden söküp taşlamaq o qadar qolay degil edi. Sürgün yerlerinde Qırım Tatar aileleri özleriniñ milliy kimligini saqlamağa çalıştı. Ana-babalar balalarına Qırımnı añlattı; eski yırlarnı, masallarnı ve aile hatıralarını yaşattı.

Ural Dağları, bu manada, iki ayrı dünyanın arasında qalğan insanıñ sembolüne çevrile: bir tarafta cebren yaşamağa mecbur etilgen yabancı yer, diger tarafta ise yürekten hiç çıqmağan Qırım.

Bu dağlar Qırım Tatar halqınıñ bütün sürgün hikâyesini tek başına anlatamaz. Lâkin Ural adı, sürgün acısını añlatqan bir yır sayesinde, bu tarihniñ hafızasında öz yerini tapqan.

Sürgün Yerlerinde Yaşamaq ve Qaytuv Ümidi

Sürgün etilgen Qırım Tatarları hususiy yerleşim rejimi altında yaşadı. Hareket serbestlikleri sıñırlanğan, yaşayış şartları ağırlaştırılğan edi. 1956 senesinde hususiy yerleşim rejiminden azat etilgenlerine baqmadan, Qırımğa serbest qaytuv meselesi birden çözülmedi.

Vatanğa qaytuv mücadelesi uzun yıllar devam etti. Sürgün yerlerinde doğğan nesiller de Qırımnıñ adını duyup östi. Bazıları öz vatanını yalnız ana-babalarınıñ añlatqan hatıralarından tanıdı. Lâkin bu hatıralar, onlar içün gerçek bir vatan tasavvurına çevrildi.

Qırımnıñ adı aile sohbetlerinde, türkü ve yırlarda, milliy adetlerde ve ana tilinde yaşadı. Vatan hasreti, bir nesilden digerine keçti. İnsanlar özleriniñ tuvğan toprağına qaytmaq ümidi ile yaşadı.

Qırım Tatar halqınıñ milliy hafızası, sürgün şartlarına baqmadan, yaşay bildi. Ana tiliniñ, milliy medeniyetniñ ve tarihiy hatıralarnıñ saqlanması, halqnıñ ruhiy dayanışınıñ mühim bir parçası oldı.

• Şiirniñ Adı: “Ural Dağlarına Qarşı”
• Müellifi / Tertip etken (Derlegen): Ali Aliyev
• Edebiy Janrı: Modern Qırımtatar Sürgünlik Şiiri (Klassik Halq Yırınıñ Şekillendirilgen Variantı)
• Esas Mevzuı: 18 Mayis 1944 Qırımtatar Sürgünligi, Ural Dağlarındaki esaret yılları, Ana til şüuru ve Vatanğa qaytuv ümidi.

Sürgün Hatırasına Bağışlanğan Özgün Şiir

Aşağıdaki şiir Ali Aliyevniñ tarihiy yırından alınma degil; Kırım Tatar sürgüniniñ acısı ve vatan hasreti esasında bu haber içün yazılğan özgün bir şiirdir.

URAL DAĞLARINA QARŞI

Qarlı zirveler, soğuq yeller,

Qırımımnı hatırlata.

Yabancı yerde geçen ömür,

Yüregimde yara aça.

Bir ev qaldı, bir bağ qaldı,

Bir de açık qapımız.

Vagonlarda uzaqlaşqan,

Yolğa baqtı közlerimiz.

Ana tilim, seni saqladım,

Yad ellerde, zor günde.

Qırım dedim, Qırım yazdım,

Hasret yaşadı yüregimde.

Ural dağı, şahit ol sen,

Bu ayrılıq izlerine.

Bir halqnıñ qaytuv ümidi,

Yazılğandır yellerine.

Qırımımnıñ taşı başqa,

Toprağınıñ qokusu başka.

Vatan degen bir söz bar ki,

Yüreklerde ondan başqa.

Qarlı dağlar arqasında,

Gün doğacaq bir zaman.

Qırım Tatar halqı yaşar,

Tilin saqlar er zaman.

18 Mayıs: Unutılmaması Kerek Olğan Tarih

18 Mayıs 1944, Qırım Tatar halqınıñ tarihindeki en acı tarihlerden biridir. Bu tarihni hatırlamaq, keçmişniñ yaralarını açmaq içün degil, yaşanğan faciadan ders çıqarmaq, sürgün qurbanlarını añmaq ve gelecek nesillerni tarihiy hafıza ile yetiştirmek içündir.

Ural Dağları, Qırım Tatar sürgüniniñ bütün coğrafiyasını temsil etmese de, bu tarihniñ bir qısmını añlatqan sembollerden biridir. Ali Aliyevniñ “Ural-dağı” yırı ise bir insanıñ şahsiy acısını halqnıñ umumiy hafızasına bağlağan eserlerden biri olaraq hatırlanır.

Sürgünniñ acısı tek keçmişte qalğan bir hatıra degil. O, ailelerniñ hikâyelerinde, edebiyatta, türkü ve şiirlerde yaşay. Bu hatıranı doğru ve hürmetnen saqlamaq, hem qurbanlarğa hem de gelecek nesillergе qarşı vazifemizdir.

Bizler Ural Dağlarını añğanda, yalnız qarlı zirvelerni körmeyik. Qırım’dan uzaqta qalğan ailelerni, ana tilinde söylenilgen sözlerni, yarım qalğan evlerni ve vatanğa qaytuv ümidi ile yaşayan insanlarnı da hatırlaymız.

Qırım unutılmay. Sürgün qurbanlarınıñ hatırası yaşatılsın. Ana tilimiz, milliy kimligimiz ve vatanğa bağlılığımız nesilden nesilge keçsin.

Ural dağı, Ural da dağı,
Yoq onıñ et-yağı.
Bizim Qırımnıñ taş-toprağı
Yüreçigimniñ yağı.

Sarımsağı, soğanları
Saçılmış qaldı.
Azbarlar tolu ayvanlarımız
Mağrışıp qaldı.

Quvanmañız siz, yavurlar,
Qırımtatarnıñ malına.
Biz qaytırmız, siz kelirsiz
Uralnıñ dağına.

Yansın da, yansın, Ural da dağı,
Yansın da, kül olsun.
Bizni Qırımdan çıqarğanlarnıñ
Közleri kör olsun.

Susanna Memetova

Qırım bizim umurumızda!

Kırım’ın Sesi Gazetesi

Yolumuz Türk Dünyası, Safımız Qırım Tatar Halkı, Sesimiz Kırım’ın Sesi.