İnteqrasiya, yoxsa Assimilyasiya?

İnteqrasiya, yoxsa Assimilyasiya? İncə Sərhəddən O Tayda

Siyasətin bəzən sözlərlə bəzədiyi dövrlər vardır.

Köhnə anlayışlar cəmiyyətin vicdanında ağırlaşdıqca, onların yerinə daha yumşaq, daha müasir, daha “demokratik” görünən sözlər gətirilir. Söyləm dəyişir, lakin bəzən düşüncə tərzi olduğu kimi qalır.

Bu gün “assimilyasiya” sözünün yerini böyük ölçüdə “inteqrasiya”, “uyğunlaşma” və “ictimai bütövləşmə” kimi anlayışlar tutmaqdadır.

Doğrusu, bunda təəccüblü bir şey yoxdur.

Çünki assimilyasiya artıq açıq şəkildə müdafiə edilməsi çətin olan bir siyasətdir. Heç bir demokratik cəmiyyət rahatlıqla çıxıb deməz ki:

“Fərqliliyinizdən imtina edəcəksiniz, çoxluğa bənzəyəcəksiniz.”

Bunun əvəzinə daha incə bir cümlə qurulur:

“Cəmiyyətə uyğunlaşmağınız lazımdır.”

Məhz mübahisənin ən mühüm nöqtəsi də burada başlayır.

Uyğunlaşmaq, yoxsa uyğunlaşmağa məcbur edilmək?

İnteqrasiya ilə assimilyasiya arasındakı fərq lüğətlərdə kifayət qədər aydındır.

İnteqrasiya — müxtəlif fərdlərin və qrupların ortaq ictimai həyata qoşulmasıdır.

Assimilyasiya isə fərqliliyin tədricən əridilməsi, çoxluğun norma və ölçülərinin əsas götürülməsi, azlığın da bu ölçülərə uyğun şəkildə yenidən formalaşdırılmasıdır.

Lakin gerçək həyat lüğətlərdən daha mürəkkəbdir.

Çünki məsələ “inteqrasiya” sözünün özündə deyil; inteqrasiyadan nə başa düşüldüyündədir.

Bir miqrantdan yaşadığı ölkənin dilini öyrənməsini gözləmək təbiidir.

Qanunlara əməl etməsini tələb etmək isə ümumiyyətlə mübahisə mövzusu olmamalıdır.

Əmək bazarına, təhsilə və ictimai həyata qoşulmasını təşviq etmək də ictimai inteqrasiyanın təbii tərkib hissəsidir.

Lakin sual burada dəyişir:

Dil öyrənmək tələbindən mədəni yaddaşdan imtina gözləntisinə nə zaman keçirik?

İnteqrasiyanın sərhədləri məhz bu nöqtədə bulanmağa başlayır.

“Bizim kimi ol” deməyin müasir forması

Assimilyasiyanın ən qədim cümləsi belə idi:

“Bizdən biri ol.”

Bugünkü siyasi dil isə daha incədir:

“Cəmiyyətə uyğunlaş.”

Cümlə dəyişib.

Bəs gözlənti nə qədər dəyişib?

Əgər uyğunlaşma dedikdə ortaq qanunlara, ortaq vətəndaşlıq məsuliyyətinə və qarşılıqlı öhdəliklərə əməl etmək nəzərdə tutulursa, burada ciddi problem yoxdur.

Lakin “uyğunlaşma” insanın ana dilindən, mədəni yaddaşından, dini və ya ənənəvi kimliyindən görünməz hala gəlməsi deməkdirsə, artıq başqa bir şeydən danışırıq.

Çünki insanın cəmiyyətə qoşulması ilə öz keçmişindən qoparılması eyni şey deyildir.

Vətəndaşlıq başqa şeydir, mədəni eyniləşdirmə başqa.

Çoxluğun mədəniyyəti nə üçün “normal” sayılır?

Bəlkə də ən narahatedici sual budur.

Çoxluğun cəmiyyətdəki vərdişləri çox vaxt “normal”, azlığın vərdişləri isə “fərqlilik” kimi təqdim edilir.

Bir tərəfin mədəniyyəti görünməz bir standart halına gəlir.

Digər tərəf isə daim özünü izah etmək məcburiyyətində qalır.

Beləliklə, inteqrasiya fərqinə varmadan birtərəfli bir layihəyə çevrilə bilər:

Azlıq dəyişəcək, çoxluq isə sadəcə qəbul edəcək.

Halbuki həqiqi ictimai inteqrasiya qarşılıqlı prosesdir.

Yeni gələn insan yaşadığı cəmiyyətin qaydalarını öyrənir.

Lakin cəmiyyət də yeni gələn insanı yalnız “uyğunlaşmalı olan bir ünsür” kimi görməməlidir.

Birlikdə yaşamaq iradəsini yalnız yeni gələndən gözləmək olmaz.

Avropanın çətin sualı

Bu gün Avropa cəmiyyətlərinin qarşısında duran məsələ yalnız miqrasiya məsələsi deyildir.

Əsas məsələ fərqliliklərlə birlikdə yaşamaq düşüncəsinin sərhədlərinin harada çəkiləcəyidir.

Bir tərəfdən, “hər kəs öz dünyasında yaşasın” anlayışı ictimai parçalanma riskini artırır.

Digər tərəfdən, “hamı eyniləşsin” anlayışı isə plüralizmi mənasızlaşdırır.

Bu iki ifrat arasında üçüncü bir yol tapmaq asan deyil.

Çünki müasir dövlət həm ortaq vətəndaşlıq duyğusu yaratmalı, həm də insanların öz fərqli kimliklərini qoruyub saxlaya bilməsinə imkan verməlidir.

Bu tarazlıq qurulmadıqda iki təhlükə meydana çıxır.

Birincisi, cəmiyyətin bir-birindən təcrid olunmuş adacıqlara bölünməsi.

İkincisi isə bütün fərqliliklərin “uyğunsuzluq” damğası ilə təzyiq altına alınması.

Birincisi qapalı icmalara, ikincisi isə assimilyasiyaya yol aça bilər.

Bəs ortaq dəyərlər?

Burada mühüm bir fərq qoymaq lazımdır.

Demokratik cəmiyyətlərin ortaq dəyərlərə ehtiyacı vardır.

Qanunun aliliyi, insan ləyaqəti, qadın və kişinin bərabərliyi, ifadə azadlığı, fərdi hüquqlar və başqalarının azadlıqlarına hörmət kimi prinsiplər ortaq ictimai zəminin əsasını təşkil edə bilər.

Lakin ortaq dəyərlərlə ortaq mədəniyyət eyni şey deyildir.

Qanun ortaq ola bilər; yaddaş fərqli qala bilər.

Vətəndaşlıq ortaq ola bilər; mədəni kimliklər fərqli qala bilər.

Gələcək ortaq ola bilər; keçmişlər fərqli ola bilər.

Bunları bir-birinə qarışdırdığımız anda inteqrasiya ilə assimilyasiya arasındakı sərhədi də itirməyə başlayırıq.

Ən təhlükəli söz: “normal”

Siyasi müzakirələrdə bəlkə də ən ehtiyatla yanaşmalı olduğumuz sözlərdən biri “normal” sözüdür.

Çünki kimin normal olduğuna qərar verdiyiniz anda, kimin “uyğunlaşmalı olduğuna” da qərar vermiş olursunuz.

Cəmiyyətin çoxluğuna bənzəyən insan “uyğun”, bənzəməyən isə “uyğunsuz” hesab edilməyə başladıqda inteqrasiya artıq qarşılıqlı proses olmaqdan çıxır.

Bir növ ictimai imtahana çevrilir.

Və həmin imtahanın suallarını da çoxluq hazırlayır.

Ona görə də inteqrasiyanı müdafiə etmək kifayət deyil.

İnteqrasiyanın hansı şərtlər altında həyata keçirildiyini də sorğulamaq lazımdır.

İncə sərhəddən o tayda

Bəlkə də bu gün sualı yanlış qoyuruq.

“İmmiqrantlar cəmiyyətə nə dərəcədə uyğunlaşıblar?” — deyə soruşmaq asandır.

Lakin daha çətin sual budur:

“Biz necə bir cəmiyyət qurmaq istəyirik?”

Fərqlilikləri təhlükə kimi görən bir cəmiyyətmi?

Yoxsa fərqliliklərin ortaq hüquq çərçivəsində bir-birini yox etmədən yaşaya bildiyi bir cəmiyyətmi?

Çünki inteqrasiya insanın öz kimliyini təslim etməsi demək deyildir.

İnteqrasiya müxtəlif kimliklərin ortaq ictimai məkanda bir-birini yox etmədən yaşaya bilməsidir.

Assimilyasiya isə fərqliliyin zaman keçdikcə bir nöqsan kimi qəbul edilməyə başlanmasıdır.

Bu gün “inteqrasiya” sözünü nə qədər çox işlətsək də, bir sualı verməkdən vaz keçməməliyik:

Biz həqiqətən birlikdə yaşamaq istəyirik, yoxsa sonda hər kəsin bizə bənzəməsini?

Çünki bəzən assimilyasiya köhnə libasında gəlmir.

Qalstuk taxır.

“Uyğunlaşma” deyir.

“Ortaq dəyərlər” deyir.

“İctimai bütövləşmə” deyir.

Və bəlkə də onu tanımağın ən doğru yolu sözlərinə deyil, insandan nə tələb etdiyinə baxmaqdır.

Yazıçı

Efsane Afşar Sayınqala