Çifte-çifte faetonlar: Asan Bilâlovnıñ İcrasında Yaşayğan Rumeli Yırı
“Çifte-çifte faetonlar”: Asan Bilâlovnıñ İcrasında Yaşayğan Rumeli Yırı
KIRIM’IN SESİ GAZETESİ
Qırımtatar muzıka dünyasında bazı yırlar bar ki, onıñ menşei bir coğrafiyada, yaşaması ise başqa bir yerde devam ete. “Çifte-çifte faetonlar” da böyle eserlerden biridir. Mevcut musıqa kaynaklarında bu eser Makedonya/Manastır yöresine ait anonim Rumeli türküsü olaraq gösterile. Eserniñ Qırımtatar sanatçısı Asan Bilâlov tarafından icra edilgen bir kaydı da mevcuttır. Bu kayıt, yırnıñ Asan Bilâlov repertuarında yer alğanını açık şekilde köstere.
Lâkin tarihiy doğruluq bakımından müim bir ayırım yapmak kerek: “Çifte-çifte faetonlar”nıñ bestekârı Asan Bilâlov dep söylemek içün elimizde güvenilir bir kaynak yoq. MEBniñ musıqa materialında eser “Çifte Çifte Paytonlar Gönderdim Sana (Marika’m)” adınen berile ve yöresi Makedonya/Manastır, kaynak kişileri ise Abdül Yıldız ve Arif Şentürk, derleyici ve notaya alğan kişi Süleyman Şenel olaraq kösterile.
“Çifte-çifte faetonlar”nıñ tarihiy tamırı
Eserniñ tarihiy tamırı Rumeli ve Makedonya coğrafiyasınen bağlanmaqta. MEB tarafından yayımlanğan resmiy ders materialında yırnıñ yöresi açık şekilde “Makedonya/Manastır” dep belirtilgen. Aynı kaynaqda eserniñ kaynak kişileri ve derleyicisi de ayrı-ayrı gösterile.
Küçükçekmece Mûsiki Dernegi arşivinde de “Çifte Çifte paytonlar” Makedonya başlığı altında yer alıp, eser “Rumeli/Makedonya – Anonim” dep tanıtıla. Bu kaynakta ayrıca başqa bir varyantnıñ Fettah Cankurtaran tarafından notaya alındığı belirtilmekte.
Bular müim bir neticege işaret ete: eserniñ menşei aqqında elimizdeki belgelenген bilgiler Balkan-Rumeli sahasına bağlana. Bu sebepten yırnı doğrudan “Qırımtatar halk yırı” dep tanıtmaq tarihiy bakımından doğru olmaz.
Lâkin bu, yırnıñ Qırımtatar medeniy hayatında yer almayacağı manasına kelmez.
Halk muzıkası tarih boyunca sınırlarğa bağlı qalmadı. Bir yır bir bölgede doğup, başqa bir bölgede yaşamağa devam ete; farklı cemiyetler tarafından öz tiline, sazlarına ve icra ananelerine uyğunlaştırıla bilir. “Çifte-çifte faetonlar”nıñ Qırımtatar sanatçısı Asan Bilâlov tarafından icra edilgeni de bu açıdan diqqatqa layıqtır.
Asan Bilâlov ve “Çifte-çifte faetonlar”
Asan Bilâlov, Qırımtatar muzıka sahnesinde tanılğan sanatçılardan biridir. 2010 senesinde “Narodna Zirka” adlı Ukrayna televiziya proyektiniñ üçünci sezonında Zlata Ognevich ile birlikte birinci olğanı aqqında dönem basınında haberler yayımlanğan. Qırım Tatar muzıkasını icra etken sanatçı olarak da çeşitli kültür etkinliklerinde sahnege çıqqanı belgelenген.
Asan Bilâlovnıñ “Çifte-çifte faetonları” icrası ise ayrıca kayıtqa alınğan. İnternette “ASAN BİLÂLOV / ÇİFTE-ÇİFTE FAETONLARI / Crimean Tatar TV Show” başlığını taşığan video bulunmaqta. YouTube’da da aynı eser Asan Bilâlov adınen yayımlanğan. Bu, sanatçınıñ yırnı icra etkenini doğrulayan doğrudan bir görsel-işitsel kayıt olaraq diqqatqa alınabilir.
Burada önemli mesele şudur: Asan Bilâlovnıñ rolü bestekârlıq degil, icracılıq bakımından belgelenmekte. Eserniñ anonim ve Makedonya/Manastır yöresiyle ilişkilendirilgen kaynakları bulunğanı içün, Bilâlovnı “yırnıñ yaratıcısı” dep tanıtmaq doğru olmaz. Fakat onıñ bu yırnı Qırımtatar muzıka muhitinde icra etken sanatçı olaraq zikretmek mümkündür.
Yırnıñ sözleri ve mazmunı
“Çifte-çifte faetonlar”nıñ sözleri sevgi, naz ve sitem etrafında qurulğan. Eserde sevgen kişige faytonlar, lokumlar ve başqa hediyeler yollanğanı, buna rağmen karşı tarafnıñ darılğanı aytıla.
MEB tarafından yayımlanğan varyantta:
“Çifte çifte paytonları gönderdim sana,
Ne dedim sana, darıldın bana.”
şeklindeki sözler yer ala. Aynı kaynakta “okka okka lokumları” ve “sepet sepet üzümleri” kibi varyantlar da berile.
Küçükçekmece Mûsiki Dernegi tarafından yayımlanğan başka varyantta ise “Çifte çifte paytonları getirdim sana” ve “Hokka hokka lokumları yedirdim sana” şeklinde sözlerge rast kelmek mümkün.
Bu çeşitlilik, anonim halk yırlarınıñ tabiatına uygundur. Ağızdan ağızğa keçken eserlerde sözler zaman içinde deñişebilir. Aynı ezgi farklı icracılar tarafından farklı mısralarnen söylenebilir.
“Faeton” ve “Payton” ne demek?
Yırnıñ adında keçken “payton” sözü, Türkiye Türkçesinde yayğın olaraq “fayton” şeklinde qullanıla. Fayton, atlar tarafından çekilgen, hususan şeerlerde ve sosyal hayatnıñ eski devirlerinde kullanılan binek arabasıdır.
Makedonya ve Rumeli sahasında fayton obrazınıñ halk muzıkasına kirüvi, dönemiñ sosyal hayatınen bağlanğan olabilir. Yırda faytonnıñ hediye veya sevgi ifadesi olaraq zikredilüvi de bu eski günlük hayatnıñ folklorğa aks etken bir misali olaraq qarşımızğa çıqa.
Lâkin “çifte fayton yollamaq kesin olarak büyük zenginlik ve sosyal mevqe belgisi edi” kibi yorumlarnı kesin tarihiy fakt olaraq bermek içün ayrıca arşiv kaynakları kerek. Bu sebepten Kırım’ın Sesi haberinde yalnız kaynaklarda belgelenген bilgiler esas alınmaqta.
Rumeli ve Qırımtatar medeniy münasebeti
Qırımtatar tarihı Balkanlar ve Rumeli ile yalnız muzıqa bakımından degil, göçler, yerleşmeler ve medeniy temaslar bakımından da bağlanğan. Qırımtatar topluluklarınıñ farklı devirlerde Balkanlar ve Dobruca çevresinde yaşağanı malümdır. Bu bölgelerde Türkler, Rumlar, Bulgarlar ve başqa cemiyetler bir-birinen yakın medeniy temas içinde olğan.
Böyle bir tarihiy zemin, farklı halklarnıñ yır, oyun, saz ve söz repertuarlarında qarşılıklı tesirler payda etüvine imkan bergen.
Ancak “Çifte-çifte faetonlar”nıñ Qırımtatarlarğa bu göçler sırasında keçkenini göstergen doğrudan bir arşiv belgesi şu anda ortaya çıqmadı. Bu sebepten bunu kesin hüküm olaraq bermek yerine araştırılması gereken bir medeniy mesele olaraq değerlendirmek daha doğru.
Qırımtatar muzıkasında Asan Bilâlovnıñ yeri
Asan Bilâlovnıñ Qırımtatar muzıkasınen bağını göstergen başqa belgeler de bar. Qırım Tatar Kültür Günleri kapsamında düzenlengen bir konserde Bilâlovnıñ Qırımtatar sanatçıları ile birlikte sahnege çıqqanı ve saz çalıp yırlağanı Qırım Haber Ajansı tarafından haberleştirilgen.
Daa yaqın tarihte Qırımtatar Devlet Akademik Muzıkalı-Dramalı Tiyatrosınıñ 2026 senesinde düzenlengen bir konser programında da Asan Bilâlov başlıca sanatçılar arasında gösterilmekte. Programnıñ temelinde Qırımtatar medeniyeti, muzıkası ve ata-babalar mirası bulunğanı belirtilgen.
Bu bilgiler “Çifte-çifte faetonlar”nıñ Asan Bilâlov repertuarındaki yerini ayrı bir açıdan añlamağa yardımcı ola. Eser Balkan menşeli anonim bir türkü olaraq belgelenirken, Bilâlovnıñ icrası onı Qırımtatar sanat sahasında da yaşatqan bir örnek teşkil ete.
Bir yır, birden fazla medeniy qatlam
“Çifte-çifte faetonlar”nıñ hikâyesi, halk muzıkasınıñ sınır tanımağan tabiatını bir kere daa köstere.
Yırnıñ belgelenген tamırı Makedonya/Manastır ve Rumeli sahasına bağlana. Eser anonim olaraq tanıla. Farklı kaynaklarda farklı söz varyantları bulunmaqta.
Asan Bilâlov ise bu eserni icra etken Qırımtatar sanatçısı olaraq ayrıca diqqatqa çıqa. Onıñ adına yayımlanğan kayıt, “Çifte-çifte faetonlar”nıñ Qırımtatar muzıka muhitinde de seslendirgenini doğrudan köstere.
Bu sebepten eser haqqında eñ sağlam ifade şöyledir:
“Çifte-çifte faetonlar”, Makedonya/Manastır tamırlı anonim Rumeli türküsidir; Qırımtatar sanatçısı Asan Bilâlovnıñ icrasında da yaşağan ve tanılğan bir eserdir.
Bu ifade hem Asan Bilâlovnıñ rolünü küçültmey, hem de yırnıñ menşei aqqında belgelenmegen bir iddianı fakt olaraq bermey.
Kırım’ın Sesi olaraq bizim içün esas mesele de budır: medeniy mirasnı yaşatmaq.
Asan Bilâlovnıñ icrasında
“Çifte-çifte faetonlar” — Qırımtatarca sözleri
Çifte-çifte faetonlarnı yolladım saña
Ne dedim saña, aman, darıldın maña
Ne dedim saña, Mariko, darıldın maña
Okka-okka loqumlarnı yolladım saña
Ne dedim saña, aman, darıldın maña, opa!
Ne dedim saña, Mariko, darıldın maña
Şişe-şişe qoynaqlarnı yolladım saña
Ne dedim saña, aman, darıldın maña
Ne dedim saña, Mariko, darıldın maña
