Gülterez’niñ Solmaz Gülleri
Közyaşlı Közellik Savaş Ögündeki Sudak’ta Gül Kokulu Emek
Hürmetli oquvıcılarımız!
Gazetemizniñ bu sanında sizlerge taryhımıznıñ unıtılmaz, adeta gül qoqulı bir vesiqasını taqdim etemiz. 1940 senesinde, yani başımızğa kelecek büyük felâketlerden ve qara tünlerden evel, Sudak dağlarında öz toprağına bereket saçqan analarımıznıñ ve qızlarımıznıñ temiz emegine baqasıñız. Bu resim tek bir foto degil; vatanımız Qırımnıñ ne qadar zengin, halqımıznıñ ise ne qadar çalışqan ve asıl olğanınıñ taryhiy isbatıdır. Keçmişimizniñ bu tınç ve quvançlı künlerini unutturmamaq, taryh sayfalarında tiriltmek bizim milliy borcumızdır. Hayırlı oquvlar dileyim!
1940 senesiniñ cılpıldavlı cılyaz mevsiminde, Qırımnıñ eñ dülber ve dağlı köşelerinden biri olğan Sudak rayonında özgün bir canlanuv, özgün bir bereket üküm süre edi. Sudak devlet hocalığında (sovhozında), parfümeriya ve tibbiyet sahasında dıqqat çekken, memleket iqtisadiyatı içün emiyetli bir saale sayılğan qazanlıq gülü (yağ gülü) toplavı eñ qızğın devrine kirgen edi. O vaqıttaki resmiy vesiqalarğa ve elimizdeki taryhiy menbalarğa köre, bu qıymetli ve nazik bitki içün tam 71 gektar keniş meydan ayrılğan edi.
Qırımda sanayi miqyasında gül yağı işlep çıqaruv tarihi, aslında Sovetler Birliginiñ efir yağı tresti çerçivesinde 1930–1931 senelerinde ilk adımlarnıñ atılmasıyla başlandı. Tam o cıllarda, Sudak’nıñ taryhiy Ay Sava vadisinde tımarlangğan ilk fidanlıqlardan soñra, 1931 senesinde Sudak efir-yağ sovhoz-zavodı (soñraki adınen dülber “Dolina Roz” / Gül Vadisi hocalığı) resmen teşkil etildi. Qazanlıq gülü bereketi o qadar yüksek edi ki, bu hocalıq qısqa zamanda Butunittifaq avlo hocalığı körgüzilerinde (VSHV) iştirak etip, sovet parfümeriyasınıñ, şol cümleden meşur “Krasnaya Moskva” etirleriniñ temel ham maddesini berdi. Atta mında işlengen tınçlıq devriniñ “şuyuq altını” olğan gül yağları, Avropa memleketlerine (Frenkistan, Almaniya, Macaristan) eksport etilmekte edi
Bugün elimizge kelip irişken taryhiy fotoresimde, uzaq asırlardan berli bu topraqlarğa bereket ketirgen Sudak civarındaki Gülterez deresindeki emektar qadınlarımıznıñ, qızlarımıznıñ fedakarlığı bütün çıplaklığınen, bütün asıllığınen köz ögüne serile. Sabahniñ eñ erken saatlerinde, kün saybırısı sıcaq etmezden evel, şebnemli yapraqlar quraqlanmadan ellerinde sebetlernen gül tarlalarına çıqqan Qırım tatar qadınları, nazik gül yapraqlarını tek-tek saylap toplaylar. Vadiyniñ saba tumanı içindeki bu manzara, em asıllıqnıñ em de ağır el emeginiñ eñ güzel timsalidir.
Mında toplanğan tonlarnen gül yaprağı, o devirde pek qıymetli olğan gül yağı işlenip çıqarılması içün doğrudan-toğru fabrikağa yollanmaqta edi. Mis gibi qoqısıyla bütün Sudak vadisini bürügen bu bereket, ne yazıq ki, bir yıldan soñ başlaycaq II. Dünya Cenkiniñ ve onıñ ketireceg acı Sürgünlikniñ arfesinde qırpılğan soñki tınç künlerniñ vesiqasıdır. Bu foto, halqımıznıñ toprağına olğan bağlılığını ve cenk ögündeki zengin Qırım medeniyetini köstergen emiyetli bir taryhiy mirastır.
Gülterez’niñ Solmaz Gülleri
Sudak’nıñ tumanlı dağları toldı,
Gülterez deresi sabahtan uyandı.
Qazanlıq gülleri açıldı, toldı,
Qızlarnıñ elleri al qanğa boyandı.
Sebetler toldı saba yelinen,
Qoqusı tarqaldı bütün vadiyge.
Toplandı yapraqlar nazik elinen,
Qaldı bu fotoresim bizge hediye.
Kün doğar, yel eser, gül qoqusınen,
Analar çalışır cenk ögünde şen.
O tınç künlerimiz, o quvançlarımız,
Tarıh saifesinde tirilir kene.
Taryhımıznıñ Gül Qoqulı Vesiqası: 1940 senesiniñ cılpıldavlı cılyazında, Sudak rayonındaki ünlü Gülterez deresinde qazanlıq gülü bereketi toplanılmaqtadır. Fotoresimde, cenk ögündeki tınç künlerde, öz toprağında fedakarlık ve namusnen çalışqan emektar Qırım tatar qadınları ve qızları tasvir etilgen. Bu foto, 1944 senesindeki acı Sürgünlikten evel vatanımızda baqlanğan zengin medeniyetimizniñ ve quvançlı künlerimizniñ unıtılmaz bir mirasıdır.
Fotoresim : QIRIM
