Tatar Dünyasınıñ Parlaq Yıldızları: Fatih ve Arif Kerimiy Milliy Yolnıñ Şeitleri
Tatar Dünyasınıñ Parlaq Yıldızları: Fatih ve Arif Kerimiy Milliy Yolnıñ Şeitleri
Sovet rejiminiñ qurbanı olğan ulu maarifçilerimizniñ facialı taqdiri ve sönmez mirası.
Tatar halqınıñ medeniy ve siyasiy uyanuvına küzgü tutqan eñ müim şahıslardan biri, şübhesiz, Fatih Kerimiydir. 1870 senesi doğğan bu ulu zat, sadece bir gazetacı ve yazıcı degil, aynı zamanda Türk dünyasınıñ medeniy bağlarını quvvetlendirmek içün can berip çalışqan bir fikir adamı edi. Vaqıt Gazetası ve “Sırat-ı Müstakim” kibi neşirlerde onıñ milliy mefkuresi aks etile edi.
Fatih Kerimiy ve onıñ kibi aydınlar, Cedidçilik areketiniñ temellerini qurdılar. Lâkin Sovet rejimi, onıñ bu Türkçülük ve İslâmçılıq ğayelerini özü içün bir telüke olaraq kördi. Stalin devriniñ eñ qanlı künlerinde, “Büyük Temizlik” (1937-1938) esnasında, Fatih Kerimiy “Pan-Türkizm” cinayeti ile qabaatlanıp, 1937 senesi qurşunğa dizildi.
Onıñ qardaşı Arif Kerimiy de aynı milliy ruhnen terbiyelengen bir şahıs edi. Bazı menbalarğa köre, Arif Kerimiy Balkan cenki yıllarında Osmanlı ordusına gönülli olaraq qatılğan ve qardaşları içün küreşken edi. Maalesef, Arif Kerimiyniñ taqdiri de ağasından farqlı olmadı; o da Sovet rejiminiñ milliy kimlikni yoq etme siyasetiniñ qurbanı oldı.
Bugün Fatih ve Arif Kerimiy kibi zatlarnıñ hıdmetlerini añmaq, Tatar Türk dünyasınıñ özüni qoruma mücadelesini añlamaq demektir. Rejim onlarnı “halq düşmanı” dep ilân etse de, olar halqınıñ yüreginde ebediy milliy qaramanlar olaraq qalacaqtır.
Fatih Kerimiy Tatar Matbuatınıñ Deviri ve Medeniyetniñ Qurucısı
Milliy uyanuv yolunda bir ömür: “Vaqıt” gazetasınıñ felsefesi ve Fatih Kerimiyniñ sönmez edebiy mirası.
Fatih Kerimiy, XX asırnıñ başında Tatar-Türk dünyasınıñ eñ parlaq zekâlarından biri olaraq tanıldı. Onıñ tek bir şahıs degil, bir müessese kibi çalışması, hususan “Vaqıt” gazetası (1906-1918) vasıtasıyla bütün Türk dünyasına tesir etti. Kerimiy, bu gazeta ile tek haber tarqatmadı, aynı zamanda uquq, hürriyet ve zamaneviy tasil ğayelerini halqnıñ añına siñdirdi.
“Vaqıt” Gazetası: Bir Mektep ve Bir Köpür
Orenburgda neşir etilgen “Vaqıt” gazetası, Fatih Kerimiyniñ muarrirliginde eñ yüksek seviyege irişti. Gazeta, sadece tatar tilinde degil, bütün Türk lehçelerinde añlaşılacaq derecede sade ve edebiy bir til qullandı. Kerimiy, İstanbuldan Bahçasarayğa, Qazandan Türkistanğa qadar uzanğan bir medeniy köpür qurdı. Onıñ içün matbuat, halqnıñ cehaletten qurtulması içün eñ keskin silâ edi.
Edebiy Miras ve Seyaatnameler
Kerimiyniñ edebiy yönü de onıñ içtimaiy faaliyetleri qadar zengindir. Hususan onıñ “Avrupa Seyaatnamesi” kibi eserleri, şarq medeniyeti ile ğarp medeniyetiniñ qıyaslanması baqımından eñ mühim menbalardan sayılır. O, nesirlerinde realist bir üslüp qullanaraq, cemaatnıñ eksiklerini ve ilerilev yollarını kösterdi. Hikâyelerinde ve felyetonlarında milliy kimlikni qorumaq keregini er vaqıt vurguladı.
Fikir Fedayisi
Fatih Kerimiy içün yazmaq, bir vazife edi. O, Rusiyedeki Musulmanlarnıñ siyasiy haqlarını mudafaa etkende de, edebiy bir metin yazğanda da daim “Ceditçilik” ruhu ile areket etti. Bugün onıñ edebiy mirası, sadece Tatar edebiyatınıñ degil, umumtürk medeniyetiniñ ayrılmaz bir parçasıdır. Rejimniñ qara listelerine kirmesine sebep olğan bu ulu miras, bugün nesillerimiz içün yol kösterici bir fener olmağa devam ete.
İki Devniñ Dostluğu ve Medeniy Üfüqler: Gaspıralı ve Kerimiy
Bahçasaray’dan Orenburg’ğa uzanğan milliy mefkure “Tercüman”nıñ şegirdi, “Vaqıt”nıñ reberi.
Fatih Kerimiyniñ fikir dünyasınıñ şekillenmesinde ulu mütefekkir İsmail Gaspıralı’nıñ tesiri inkâr etilemez. Kerimiy, Gaspıralı’nı özüne bir ruhaniy usta ve yol kösterici olaraq körgen. İki dev aydın arasındaki dostluq, “Tilde, fikirde, işte birlik” şiarınıñ ameliyatta tatbiq etilüvi edi. Kerimiy, Gaspıralı’nıñ açqan çığırından yürip, Tatar matbuatını İsmail Beyniñ usul-ı cedid esaslarına köre zamanevileştirdi.
“Avrupa Seyaatnamesi”: Şarq-Ğarp Arasında Bir Baqış
Fatih Kerimiyniñ 1910 senesinde neşir etilgen “Avrupa Seyaatnamesi” eseri, onıñ dünyabaqışını aks ettirgen eñ mühim abidelerden biridir. Bu eserde Kerimiy, sadece körgen yerlerini tasvir etmedi; o, Avrupa’nıñ tasil, sanayı ve medeniyet sistemini tahlil etti. Kerimiy’ge köre, Türk-Musulman dünyası öz milliy kimligini ve İslâmiy qadriyatlarını qoruyaraq, Avrupa’nıñ ilim ve fenini evrensel bir seviyede menimsemeli edi.
Közlemler ve Tenkitler
Seyaatnamesinde Avrupa’daki intizamğa ve içtimaiy ayatta qadınlarnıñ rolüne diqqat çekken Kerimiy, öz halqınıñ geri qalğan taraflarını cesaretle tenkit etti. O, Avrupa’nı kör-körüne teqlit etmege degil, onıñ terqqiyat usullarını öz medeniyetimizge uyğunlaştırmağa çağırdı. Bu eseriyle Kerimiy, Tatar-Türk aydınları içün “modernleşme” rehberi olğan bir yol haritası sızdı.
Fatih Kerimiy ve İsmail Gaspıralı arasındaki bu muazzam bağ, bugünki medeniy uyanuvımıznıñ da temel taşıdır. Fatih Kerimiy: Tatar Matbuatınıñ Temel Taşları
Türk dünyasınıñ ortak sesi “Vaqıt” gazetasınıñ reberligi ve “Sırat-ı Müstakim” mecmuasınıñ maneviy quvveti.
Fatih Kerimiy, Tatar matbuat tarihında tek bir muarrir degil, milliy fikir areketiniñ teşkilâtçısı olaraq bilinir. Onıñ faaliyetleri, sadece Tataristan ile sınırlı qalmayıp, İstanbul’dan Türkistan’ğa qadar bütün Türk-İslâm coğrafiyasına tesir etken eki mühim neşirnen bağlıdır.
“Vaqıt” Gazetası (1906–1918): Milliy Şuur Mektebi
Fatih Kerimiy, TDV İslâm Ansiklopedisi menbalarına köre, Remiyev qardaşlarınıñ teşebbüsünen Orenburgda neşir etilgen “Vaqıt” gazetasınıñ başmuarriri edi.
Vazifesi: Gazeta, Tatar halqınıñ içtimaiy ve siyasiy uyanuvında eñ mühim rol oynadı. Kerimiy bu gazeta vasıtasıyla ceditçilik ğayelerini yaydı ve halqnı zamaneviy tasil almağa davet etti.
Haber Coğrafiyası: “Vaqıt”, bütün Türk dünyasınıñ dertlerini ve haberlerini bir yerge topladı. Balkan cenkleri esnasında Kerimiy özü İstanbul’ğa seyaat etip, andaki haberleri gazeta içün mektuplar şeklinde yolladı. Bu yazılar soñra “İstanbul Mektupları” adınen kitaplaştırıldı.
“Sırat-ı Müstakim” (1908–1912): Fikir Birliğiniñ Köpürü
İstanbul’da Mehmed Âkif Ersoy’nuñ başyazarlığında çıqqan “Sırat-ı Müstakim” (soñraki adıyla Sebîlürreşâd), bütün İslâm dünyası içün bir “faydalı mecmua” olaraq qabul etile edi.
Fatih Kerimiy ve Mecmua: Fatih Kerimiy, “Vaqıt” gazetasında “Sırat-ı Müstakim”ni maqtap, onıñ sadece Buhara musulmanları içün degil, bütün İslâm âlemi içün emiyetli bir neşir olğanını yazdı.
Fikir Bağlığı: Türk dünyasınıñ aydınları (Tatar, Qırım, Azerbaycan ve Osmanlı) bu mecmuada fikirlerini paylaştılar. Kerimiy’niñ İstanbul’daki dostları ve fikirdeşleri bu dergi etrafında toplanğan edi, bu da Tatar aydınları ile Osmanlı mütefikkirleri arasındaki bağı quvvetlendirdi.
Fatih Kerimiy içün “Vaqıt” bir silâ, “Sırat-ı Müstakim” ise bir ruh edi. Bu eki neşir, Tatar Türkleriniñ milliy kimligini modern dünyanen birleştirmege hıdmet etti.
Fatih Kerimiy: “İstanbul Mektupları” ve Balkan Faciası
Bir gazetacınıñ közünen Osmanlı’nıñ eñ qıyın künleri ve Tatar dünyasınıñ yardım eli.
Fatih Kerimiy, 1912 senesi Balkan cenki patlağan vaqıtta “Vaqıt” gazetasınıñ muhbiri olaraq İstanbul’ğa keldi. Onıñ munda yazğan mektupları, sadece bir cenk haberi degil, aynı zamanda kederli bir milletniñ feryadı edi.
İstanbul Mektuplarınıñ Emiyeti:
Canlı Şahitlik: Kerimiy, İstanbul soqaqlarındaki muhacirlerni, yaralı askerlerni ve halqnıñ ruh alını büyük bir duyğunen tasvir etti. O, Osmanlı paytahtınıñ o künlerdeki acınacaqlı alını Tatar dünyasına duyurdı.
Milliy Dayanışma: Bu mektuplar neticesinde Rusiye Musulmanları, hususan Tatarlar, Osmanlı ordusına ve muhtaclarğa yardım toplamaq içün büyük bir kampaniya başlattılar. Kerimiy, bu yardım areketiniñ maneviy reberi oldı.
Siyasiy Tahliller: Kerimiy, Osmanlı devletiniñ geri qalma sebeplerini ve idariydaki eksikliklerini de çekinmeden yazdı. O, “İttihat ve Terakki” azaları ve devrin aydınlarınen körüşip, Türk dünyasınıñ gelecegi aqqında tahliller yaptı.
Mehmed Âkif ile Dostluq:
İstanbul’da bulunduğu müddet içinde Fatih Kerimiy, “Sırat-ı Müstakim” (Sebîlürreşâd) idarehanesinde Mehmed Âkif Ersoy ve Eşref Edip kibi zatlarnen sıq-sıq körüşti. Mehmed Âkif, Kerimiy’niñ bu samimiy ve cesur yazılarını yüksek qıymetlendirdi. Bu dostluq, Tatar aydınları ile Osmanlı mütefikkirleriniñ “İslâm birliği” ve “Türk medeniyeti” esaslarında birleşmesine hızmet etti.
“İstanbul Mektupları”, bugün bile bir asır evelki Türk-Tatar dostluğunuñ ve Fatih Kerimiyniñ sarsılmaz milliy şuurınıñ eñ mühim vesiqası sayıla.
