Türkiye Cumhuriyeti’niñ medenî ve fikrî temeliniñ teşekkül etmesinde mühim rolü olan Kırım Tatar Yusuf Aqçura 11 Mart 1935’te Vefat Etti
Türkiye Cumhuriyeti’niñ medenî ve fikrî temeliniñ teşekkül etmesinde mühim rol oynamıştır. Yusuf Aqçura 11 Mart 1935’te Vefat Etti
Yusuf Aqçura, 2 Dekabr 1876 senesinde Simbir (Rusiye) şeerinde doğdı. Tatar asıllı yazıcı ve siyaset adamı olıp, Türkçülük fikriniñ önde kelgen nümayendelerinden biri edi. Ol, Qazanğa köçip kelgen Qırım Türklerinden aristokrat bir ailede dünyaya kelgen edi. Babası çuha fabrikası sahibi Hasan Bey, anası ise Yunusoğulları soyundan Bibi Kamer Banu Hanım edi. Yusuf Aqçura eki yaşında iken babasını yoğalttı ve anası ile birlikte yedi yaşına yetmeden İstanbulğa köçtüler. Anası İstanbul’da Dağıstanlı Osman Bey ile evlendi. Osman Bey, Yusufnıñ terbiyesi ve tahsili ile yaqından meşğul oldı ve onı asker olmağa teşviq etti.
Yusuf Aqçura orta tahsilini İstanbul’daki Kuleli Askerî Lisesi’nde tamamlağan soñ 1895 senesinde Harbiye Mektebi’ne kirdi. Harbiye yıllarında Necip Asım Yazıksız, Veled Çelebi ve Bursalı Tahir Beyniñ Türkçülük aqqındaki yazıları, ayrıca Bahçesaray’da İsmail Gaspıralı tarafından neşir etilgen ve bir müddet İstanbul’da da dağıtılğan “Tercüman” gazetesi onıñ Türkçülük fikirleriniñ teşekkül etmesinde mühim rol oynadı. 1897 senesinde “Malumat” mecmuasında basılğan “Şehabettin Hazret” adlı ilk maqalesini Rusiye Türkleri ile Osmanlı Türklerini tanıştırmaq maqsadı ile yazdı.
Akçuralı Yusuf Erkân-ı Harbiye sınıfına ayrılğandan soñ askerî mahkeme tarafından ömür boyu Fizanğa sürgün cezasına mahkûm etildi ve askerlikten uzaklaştırıldı. Fizanğa sürgün etilgen diger 83 kişi ile birlikte 1899 senesinde Trablusgarp’a ulaştı. Fizanğa gönderilmek içün yol parası bulunmağandan dolayı Trablusgarp’ta hapsedildiler. İttihat ve Terakki Cemiyeti’niñ teşebbüsleri neticesinde bir müddet soñ şehir içinde serbest dolaşmağa izin aldılar ve bazı resmî vazifelerde bulundı. Aynı yıl, sürgün edilmiş dostı Ahmet Ferit (Tek) Bey ile birlikte Fransa’ya qaçtı.
Fransa’da Siyasal Bilgiler Mektebi’ne kirdi. Onıñ Türkçülük fikirleri bu devirde kemale yetti. Mektepte milliyet nazariyesi üzerinde duran Albert Sorel kibi meşhur professorlardan ders aldı. Eski Jön Türklerden mülteci Dr. Şerafettin Mağmumi’niñ tesiri de Aqçura’nıñ fikirlerine mühim tesir yaptı. “Osmanlı Devleti Müesseseleriniñ Tarihi Üzerine Bir Deneme” adlı tezini yazıp mektepten üçünci olaraq mezun oldı.
İstanbul’a qaytması yasak olğanı içün 1903 senesinde amcasınıñ yanına Qazanğa ketti ve dört yıl anda yaşadı. Tarih, coğrafya ve Osmanlı Türk edebiyatı muallimliğini yaptı. Bu devirde yazğan ve onı Türk siyaset hayatında meşhur etken “Üç Tarz-ı Siyaset” adlı maqalesi 1904 senesinde Kahire’de çıqqan “Türk” gazetesinde neşir olundı.
Yusuf Aqçura 1908 senesine qadar Qazan’da siyasî ve medeniy faaliyetlerde bulundu. Türkçülük fikrini yaymaq içün “Qazan Muhbiri” adlı bir gazete çıkardı. 1905 senesinde İsmail Gaspıralı, Alimerdan Bey ve Abdürreşit Kadı İbrahimof kibi Türkçüler ile birlikte “Rusiye Müslümanları İttifaqı” adlı büyük bir siyasî teşkilât qurıldı. Bu teşkilât sayesinde Şimal Türkleri ilk defa Rusiye meclisi olan Duma’ya nümayende gönderdi. Lâkin seçimler müddetinde Yusuf Aqçura hapisde yatmaqta edi.
1907 senesinde Rusiye’de meclis dağıtıldı ve bir çox qanunlar Rus olmayan milletler aleyhine değiştirildi. Bu vaziyetke qarşı yazılar yazğan Yusuf Aqçura tutuq emri çıxarılğanda Osmanlı Devleti’nde II. Meşrutiyetniñ ilân etilgenini eşitti. Bunun üzerine işlerini bitirip 1908 senesi Oktyabr ayında İstanbul’a qayttı.
İstanbul’a qaytqandan soñ Darülfünun’da (bugünkü İstanbul Üniversitesi) ve Mülkiye Mektebi’nde dersler berdi. Çoq ısrarlara baqmadan İttihat ve Terakki Partisi’ne qoşulmadı. 25 Dekabr 1908’de Ahmet Mithat, Emrullah Efendi, Necip Asım, Bursalı Fuat Raif, Feylesof Rıza Teyfik ve Ahmet Ferit (Tek) ile birlikte Türk Derneği’niñ qurucıları arasında yer aldı. Bu cemiyet kapanğandan soñ 1911’de yerine Türk Yurdu Cemiyeti qurıldı ve Yusuf Aqçura bu cemiyetniñ de qurucılarından biri oldı. On yedi yıl boyunca cemiyetniñ neşir organı olğan “Türk Yurdu” mecmuasını idare etti. 1912’de qurılğan Türk Ocağı teşkilâtınıñ quruluşunda da faal rol oynadı.
Aqçura, Avrupa’nıñ türlü memleketlerinde Rusiye’de yaşayan Türklerniñ aqıqlarını müdafaa etken konferanslar berdi. 1918 senesinde Rusiye’deki Türk esirlerini qurtarmaq maqsadı ile Hilâl-i Ahmer Cemiyeti (Kızılay) nümayendesi olaraq Rusiye’ye ketti ve bir yıl anda qaldı. 1919’da qaytqanda dostı Ahmet Ferit (Tek) tarafından qurılğan Millî Türk Fırqası’na qoşuldı, lâkin yıl sonunda İnglizler tarafından tutuqlandı. 1920’de serbest çıqqandan soñ Ahmet Ferit Beyniñ qaynatası Selma Hanım ile evlendi ve Millî Mücadele’ye qoşulmaq içün Anadolu’ya ketti. Hariciye Vekâleti’nde Genel Müdür vazifesini icra etti. 1923 senesinde İstanbul mebusı olaraq Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne kirdi.
1925 senesinde Ankara Hukuk Mektebi’nde siyasî tarih dersleri vermeğe başladı. Mustafa Kemal Atatürk’niñ medeniyet ve siyaset müşaviri olaraq da çalıştı. 1931 senesinde Atatürk tarafından Türk Tarih Kurumu’nıñ quruluşunda vazifelendirildi ve 1932’de kurum başqanı olup I. Türk Tarih Kongresi’ni idare etti. 1933 Üniversite Reformu’ndan soñ İstanbul Üniversitesi’nde siyasî tarih professorı oldı.
Yusuf Aqçura, Kars mebusı iken 11 Mart 1935’te İstanbul’da qalp yetmezligi neticesinde vefat etti. Onıñ cenazesi Edirnekapı Şehitliği’nde topraqqa verildi.
Yusuf Aqçura’nıñ Türkçü fikir tarihindeki yeri, zamanında yaşamış , Mustafa Kemal Atatürk’niñ çalışma arkadaşlarından biri olaraq Türkiye Cumhuriyeti’niñ medenî ve fikrî temeliniñ teşekkül etmesinde mühim rol oynamıştır.
