Rollan Kadıyev: Kırım Tatarlarınıñ haqqı içün küreşken alim

Rollan Kadıyev (Roland Kadyev), 1960-ıncı ve 1970-inci yıllarda Şuralar Birliginde (SSSR) Qırımtatarlarnıñ uquqlarını qorçalağan belli bir Qırımtatar fizikçisi ve insan uquqları faalidir. Qırımtatar Milliy Areketiniñ öndegelgen liderlerindenbiri olğan.

9 Aprel 1937-de Qırımda doğğan Kadıyev, eñ kiçik eken 1944 senesindeki büyük Qırımtatar Sürgünligini yaşağan ve qorantaınen beraber Özbekistannıñ Semerkand şeerine sürgün etilgen. 15 Mayıs 1990-da baş miyindeki tış (şiş) ameliyatı vaqtında vefat etken.

Rollan Kadıyevniñ emiyetli faaliyetleri ve ayatındaki müim adımları şulardır:

🔬 İlmî İşi (Kariyerası)

• Teorik Fizika Mütehassısı: Semerkand Devlet Universitetinde teorik fizika ocası olaraq çalışqan.
• Halqara Sayğı: Hususan nisbiylik (görelilik) meseleleri aqqında yapqan akademiy çalışmasınen em Şuralar Birliginde em de dunya fizika camiasında büyük sayğı qazanğan.

Milliy Areket ve İnsan Uquqları Küreşi

• Sivil Areketlerniñ Öñcüsi: 1960-ıncı yıllarda yetişken yañı nesil Qırımtatar ziyalılarınen beraber, halqnıñ Vatan Qırımğa qaytması ve tarihıy uquqlarınıñ keri berilmesi içün sivil uquqlar kuresine qoşulğan.
• Taşkent Davası ve Makümiyet (1969): Qırımtatarlarnıñ uquqlarını qorçalağanı içün 1968 senesinde tevkif etilgen (tutulğan) ve 1969-da meşur “Taşkent Onluları Davası”nda makeme olunğan. Makemedeki tarihıy ve cesur mudafaasında Şuralar rejiminin adaletsiz siyasetini tenqid etken ve neticede 3 yıl lager (kürek cezası) cezasına mahküm etilgen.
• “Toqtatuv” Beyannamesi ve Brejnevge Mektüp: Hapisten çıqqan soñ da küreşini toqtatmağan. Qırımtatarlarğa qarşı diskriminatsiya (ayrımcılıq) qararlarınıñ iptal etilmesini istegen “Toqtatuv Beyannamesi”niñ müelliflerinden biri olğan. 1977-de Şuralar rejiminiñ reisi Leonid Brejnevge Şuralar anayasasındaki milliy uquqlar tezatlarını tenqid etken sert bir mektüp yollağan.

Ayatınıñ soñki yıllarında Şuralar gizli servisi KGB-niñ ağır basqı, şantaj ve qorqutuv siyasetine maruz qalğan. Bu ağır şoraitler yüzünden kün-kündün areketteki aktiv rolü siyasiy pragmatizm doğrultusında deñişse de, Qırımtatarlarnıñ Vatanğa qaytuv uququnı er vaqıt israrınen qorçalağan ve Qırımtatar tarihına adını altıñ ariflernen yazdırğan.Rollan Kadıyev: Kırım Tatarlarınıñ haqqı içün küreşken alim

Qırım Tatarlarınıñ milliy qaytuvı ve insan haqqıları içün küreşken fizikçi Rollan Kemal oğlu Kadıyev, Sovyet devriniñ ağır baskılarına rağmen, halqınıñ vatanına qaytuv haqqını qorçalamaqta devam etti.

Sürgünlikte başlağan ömür

Rollan Kemal oğlu Kadıyev 1937 senesi 9 aprelinde Qırımnıñ Bağçasaray rayonında bulunan Azek köyünde Qırım Tatar ailesinde dünyaya keldi. Onıñ ailesi Sovyetler Birliginiñ ilk senelerinden itibaren kommunist fikirlerge bağlı edi. Anası Selime Komsomol teşkilâtınıñ faallerinden biri edi.

1944 senesi mayısında Qırım Tatar halqınıñ sürgün etilmesi sırasında Kadıyev ailesi de Orta Asyağa sürüldi. Aile Semerkantqa yerleşti ve uzun seneler sürgünlik şartlarında yaşadı. Balalıq çağında yaşağan bu ağır hadiseler, onıñ soñraki ömrinde milliy adalet ve vatanğa qaytuv meselesine bağlılığınıñ şekillenmesinde mühim rol oynadı.

İlim yolunda yükseliş

Zorluklarğa rağmen, Rollan Kadıyev mektepte muvaffaqiyetli talebe oldı. Bir qaç aksilikten soñ Semerkant Devlet Universitetiniñ Fizika fakültesine qabıl etildi. 1959 senesinde universitetni şeref derecesi ile bitirdi ve Teoriy fizika bölüminde çalışmağa başladı.

Onıñ ilmiy araştırmaları astrofizika, çekim ve nisbiylik nazariyesi meselelerine bağlandı. Çalışmaları «Deneysel ve Teoriy Fizika Dergisi»nde basıldı. 1968 senesi Tiflis şehrinde keçirilgen Beşinci Halqara Umumiy Nisbiylik Nazariyesi konferansında meslektaşı Lenur Arifov ile birlikte «Umumiy nisbiylik nazariyesiniñ yañı tecribiy tasdiqi» serlevhalı bildiri sundı.

Lâkin ilmiy muvaffaqiyetlerine rağmen, Kadıyevniñ milliy meselesi haqqındaki açık sözliligi Sovyet idareleriniñ diqqetini çekti.

Milliy haqqılar içün açıq küreş

Rollan Kadıyevniñ ailesi Qırım Tatarlarınıñ haqqıları içün teşkil etilgen ilk teşebbüs toplarına qoşulğan edi. O da ailesiniñ izinden barıp, Qırımğa qaytuv arzusını ömrüniñ esas maqsatlarından biri yaptı.

1966 senesi dekabrinde parti siyasetine bağlı olmaqnı red etkeni içün ilk keresinde tenqitke oğradı. O, Qırım Tatarlarına qarşı yapılğan muamele sebebinden Sovyet Anayasasınıñ halq haqqılarını qorumağa kâfi kelmegenini bildirdi. Qırım Tatarlarınıñ Qırımğa qaytuv haqqından mahrum etilmesini ve Qırım Muhtar Sovyet Sosyalist Cumhuriyetiniñ lağv etilmesini tenqit etti.

1967 senesi 9 sentyabrinde universitetke kelgen parti rehberi Vişnevski, Qırım Tatarlarınıñ «rehabilitasiya» etilgeni haqqındaki qararnı açıqladı. Kadıyev ve dostı Veli İsmailov, Qırım Tatarlarına qarşı yapılan sözlerge itiraz ettiler. Bu hadiseniñ soñunda olar ideologik terbiyege qatılmağa mecbur etildi.

Moskva yolundan zindanğa

1968 senesi mayısında Kadıyev, 18 mayıs sürgün yıldönüminde Qırım Tatarlarınıñ meselelerini hökümet rehberleri ile görüşmek maqsadınen Moskvağa barğan yüzlerce kişilik heyetke qoşuldı. Lâkin miting plânları hökümetke aldınnan malüm oldı ve Qırım Tatarlarınıñ faaliyeti zor kullanıluvnen basıldı. Delegatlar tutuldı ve 17 mayısta Moskva şehrinden çıqarıldı.

Aynı seneniñ soñunda Tiflis konferansında yabancı bir jurnalistniñ Qırım Tatarlarınıñ vaziyeti haqqındaki sualine Kadıyev açık ve doğru cevap berdi. Bu sözler KGBniñ diqqetinden qaçmadı. Onıñ Semerkanttağı evinde arama yapıldı ve 1968 senesi oktâbrinde tutuldı.

1969 senesi Taşkent davası

Kadıyev ve diger sanıqlar «Sovyet sistemini qaralamaq» ayıbınen mahkemeye çıqarıldı. 1969 senesi 1 iyulinde başlağan dava sırasında Kadıyev, savcılıqnıñ iddialarına qarşı eki saatten ziyade devam etken uzun müdafaa nutqı yaptı.

O, yazğan broşürleri ve mektuplarınıñ muhtevasını inkâr etmedi. Lâkin olarnıñ doğru mağlümatlarğa esaslanğanını bildirdi. Qırım Tatarlarına qarşı siyasetti asimilâsiyacı ve adaletsiz dep atadı. Halqınıñ sürgün etilmesi, milliy devletiniñ lağv etilmesi ve ayrı bir etnik topluluk olaraq tanınmaması meselesini keskin tenqit etti.

Müdafaa nutqında Kadıyev, Qırım Tatarlarına yapılğan muameleyni tasvir etmek içün «soykırım» sözini qullanmağa haqqı bar ekenini de qorçaladı. O, Sovyet idaresiniñ başqa halqlarnıñ haqqılarını qorumaq haqqındaki sözleri ile Qırım Tatarlarına qarşı siyaseti arasındaki zıddiyetni ortaya qoydı.

Nutqınıñ soñunda şu manalı sözlerni söyledi:

«Qırım — Qırım Tatarlarınıñ vatanıdır.»

Kadıyev ve diger sanıqlar suçlu tapıldı. 1969 senesi 5 ağustosında üç senege hapis cezasına mahkûm etildi.

Hapisten soñ da küreş devam etti

Üç senelik hapis cezasından soñ Rollan Kadıyev Qırım Tatarlarınıñ sivil haqqıları içün küreşke qayttı. O, Qırım Tatarlarına qarşı alınğan ayrımcı qararlar ve qararnameler tam olaraq lağv etilmesini talep etken müracaatnıñ ortak yazarlarından biri oldı.

1977 senesi aprelinde Sovyetler Birliginiñ rehberi Leonid Brejnevge mektup yazıp, Sovyet Anayasasınıñ milliy meseledeki zıddiyetlerini tenqit etti. Qırımnıñ Ukrayna SSRniñ bir vilâyeti olaraq qalması, Qırım Tatarlarınıñ arzu etken muhtar cumhuriyetiniñ qayta tesis etilmesine yol bermey edi.

İkinci hapis ve tartışmalı mektup

1979 senesi Kadıyev universitetniñ fakülte toplantısında alenen tenqit etildi ve Qırım Tatarları hareketini desteklemegeni talep etildi. Aynı seneniñ soñunda «kötü niyetli holiganlıq» ayıbınen tutuldı. 1980 senesi yanvarında üç senege qattı rejimli lagerge mahkûm etildi.

1981 senesi fevralinde, Komi Muhtar Sovyet Sosyalist Cumhuriyetinde hapislikte bulunğan vaqtında, Ayşe Seitmuratovağa hitaben yazılğan ve Azatlıq Radyosundaki faaliyetlerini tenqit etken açık mektup bazı gazetelerde basıldı. Mektup, onıñ öz iradesi ile yazılğanı tesirini berdi.

İlim ve milliy fikir mirası

Bütün bu zorluklarğa rağmen, Rollan Kadıyev ilmiy faaliyetlerini de devam ettirdi. Tezini müdafaa etti, ilim namzadı derecesini aldı ve soñunda doçent oldu.

O, Qırım Tatarlarınıñ asimilâsiyadan qorçalanğan, milliy kimligini ve vatanğa bağlılığını qorumağa tırışqan ziyalılardan biri edi. 1987 senesi Moskvağa barıp, hökümetniñ yüksek dereceli rehberleri ile keçirilen görüşmede Qırım Tatarlarınıñ meselelerini dile ketirdi.

Son yılları ve hatırası

Rollan Kemal oğlu Kadıyev 1990 senesi 15 mayısında Semerkant şehrinde beyin tümörü ameliyatı sırasında vefat etti. O, Semerkanttağı Panjob Mazori mezarlığına defn etildi. Evli edi ve üç balası bar edi.

Boş vaqtlarında Rusça ve Qırım Tatarca şiirler yazğan Kadıyev, ilim adamı olaraq da, milliy haqqılar içün küreşken şahsiyet olaraq da Qırım Tatarlarınıñ tarihiy hatırasında mühim yer aldı.

Onıñ ömrü, sürgünlik şartlarında yetişken bir ziyalınıñ ilim, adalet ve vatanğa bağlılıq yolunda qanday çetinliklerge qarşı turğanınıñ misalıdır

Rollan Kadıyev, 1990 senesi Mayıs 15-te, eñ yaş eken (53 yaşında) baş miyindeki tış (şiş) ameliyatı vaqtında Semerkand şeerinde vefat etken.