QIRIM HANLIĞINIÑ TOPRAĞI — HACIBEY — ODESA
QIRIM HANLIĞINIÑ TOPRAĞI — HACIBEY — ODESA: QARADENİZ YALISINDA UNUTILMAZ TARİHİY HAFİZA
Kırımınsesi Gazetesi | Tarih ve Medeniyet
Qaradeniñ şimal yalıları, asırlar boyunca Türk-Tatar medeniyetiniñ izlerini taşığan, hanlıqlar, devletler, ticaret yolları ve halklarnıñ hatıraları bir-birine qoşulğan tarihiy bir mekândır. Bu yalıda yerleşken Hacıbey, bugün Odesa adınen tanılğan büyük liman şeeriniñ keçmişinde müim bir yer tutmaktadır. Onıñ tarihini ögrenmek, tek bir şeerniñ keçmişine baqmaq degildir. Bu, Qırım Hanlığınıñ siyasiy ve askeriy dünyasını, Osmanlı Devletiniñ Qaradeniñ şimalindeki nüfuzunı ve Qırım Tatarlarınıñ tarihiy coğrafyasını añlamaq demektir.
Kırımınsesi Gazetesi olaraq, tarihiy hadiselerniñ yalnız bir tarafını degil, arşivlerniñ, ilmiy araştırmalarnıñ ve tarihiy belgeleriniñ aydınlatqan bütün taraflarını köz ögüne qoymaq isteymiz. Hacıbeyniñ keçmişi, imperiyalarnıñ deñişken hudutları arasında, Qırım Tatarlarınıñ da iz qaldırğanını hatırlata. Bu tarihniñ doğru añlatılması, keçmişke qarşı adaletniñ ve gelecek nesillerniñ tarihiy şuurınıñ müim bir parçasıdır.
Hacıbey: Qırım Hanlığı ile Osmanlı dünyasınıñ kesişken yeri
Qırım Hanlığı, Altın Orda mirası üzerine qurulğan ve Giray hanedanı tarafından idare etilgen müim bir Türk devletidir. XV asırdan itibaren hanlıq, Qırım yarımadasınen beraber Qaradeniñ şimalindeki geniş boğazlar, çöller, nehir ağızları ve ticaret yolları ile yaqından bağlı oldı. Bu coğrafiya, yalnız askeriy seferlerniñ degil, tuz ticaretiniñ, mal alış-verişiniñ ve köçebe ile yerleşik cemiyetler arasındaki münasebetlerniñ de sahnesi edi.
Hacıbeyniñ tarihiy inkişafını bu geniş çerçiveden ayrı baqıp añlamaq mümkün degildir. Bugünkü Odesa etrafındaki bölge, orta asırlar boyunca çeşitli siyasiy qüvetlerniñ tesiri altında qalğan. Altın Orda mirası, Litvanya ve Lehistan ile bağlı siyasiy münasebetler, Qırım Hanlığı ve Osmanlı Devleti bu bölgeniñ tarihiy manzarasını şekillendirdi.
Hacıbeyniñ ilk devirleri aqqında tarihçiler arasında çeşit türlü fikirler bar. Şeerniñ ilk defa qaysı devlet tarafından qurulğanı, ilk qaleniñ ne vaqıt meydanğa kelgeni ve eski yerleşimniñ bugünkü Odesa ile ne derece devamlı bağ qurğanı meseleleri ilmiy munazaralarnıñ mevzusıdır. Bu sebepten, Hacıbeyniñ bütün keçmişini bir tek tarihten başlatmaq yerine, onıñ asırlar boyunca deñişken siyasiy ve iqtisadi şartlar içinde inkişaf etkenini qabul etmek daha doğrudır.
Qaradeniñ şimalinde Qırım Tatar izleri
Qırım Hanlığı tarihiniñ müim taraflarından biri, yarımadanıñ öz sınırları ile mahdut qalmağanıdır. Hanlıq, Qaradeniñ şimalindeki çöl yolları, Dnipro boyları, Bucaq ve çevredeki başka bölgeler ile siyasiy, askeriy ve iqtisadi münasebetler yürsetti. Bu münasebetlerniñ şekli zaman içinde deñişti; bazı yerlerde doğrudan idare, bazı yerlerde ise müttefiqlik, nüfuz ve askeriy iş birligi öne çıqtı.
Hacıbey de bu tarihiy dünyanın içinde yer aldı. Onıñ geografik mevqii, Qaradeniñ şimalinden keçken ticaret yolları ve yalı boyunca uzanğan deniz münasebetleri bakımından müim edi. Tuz elde etilgen göller ve liman imkânları, bölgeniñ iqtisadi qıymetini arttırdı. Tuz, o devirde yalnız aşqa qoşulğan bir madde degil, insanlar, hayvanlar ve ticaret kervanları içün zaruriy bir mahsul edi.
XVI asır kaynaklarında Hacıbey adı ile bağlı yer adları ve liman münasebetleri rastlana. Osmanlı arşivleri üzerinde yapılğan araştırmalar, bu bölgeniñ yalnız XVIII asırda ortaya çıqqan bir yerleşim olmadığını, daha evelki asırlarda da Osmanlı dünyasınıñ nazarında bulunğanını köstere. Alper Başer tarafından yayımlanğan ilmiy araştırmada, Hacıbeyniñ tarihiy kökleri ve ondan evelki Karakermen palankası meselesi Osmanlı kaynakları temelinde ele alınmaktadır.
Bu malümatlar, Hacıbeyniñ tarihini yalnız Rus imperiyası devrinden başlatqan añlatmalarnı tekrar közden keçirmek kerekligini gösterir.
Osmanlı Devleti ve Hacıbey qalası
1484 senesinde Osmanlı Devleti, II. Bayezid devrinde Kili ve Akkerman üzerine yürütülgen seferler neticesinde Qaradeniñ şimalindeki müim mevzilerini aldı. Bu hadiseler, Osmanlı Devleti ile Qırım Hanlığı arasındaki askeriy ve siyasiy münasebetlerniñ inkişafı bakımından da müim edi.
Hacıbey, Osmanlı Devletiniñ şimaldeki Qaradeniz siyaseti içinde strategik ehemmiyetke malik oldı. Bölgeniñ liman imkânları, tuz kaynakları ve askeriy mevqii, onı devlet idaresi içün müim bir yerge çevirdi. Bununla beraber, Hacıbeyniñ her devirde aynı idare şekline malik olmağanını ve Qırım Hanlığı ile Osmanlı Devleti arasındaki münasebetlerniñ zaman içinde deñişkenlik köstergenini unutmamaq kerek.
XVIII asırda Hacıbeyniñ qalası ve yerleşim yeri yeniden imar etilerek daha müim bir askeriy mevziye çevrildi. Araştırmalarda, 1760’lı senelerden itibaren qaleniñ yeniden qurulması ve liman etrafındaki yapılaşma üzerinde durula. Bu inkişaf, Osmanlı Devletiniñ Qaradeniñ şimalindeki mevqilerini qorumağa çalışqanınıñ bir nişanesidir.
Lâkin XVIII asır, aynı zamanda Osmanlı Devleti ve Qırım Hanlığı içün ağır siyasiy ve askeriy sarsıntılar devri edi. Rus imperiyası cenubqa doğru genişley, Qaradeniñ şimalinde öz nüfuzunı arttırmağa çalışa edi. Bu genişleme, yalnız qalelerniñ ve limanlarnıñ el deñiştirmesinen sınırlanmadı; bölgeniñ ahalisine, ticaret yollarına ve cemiyetniñ yaşayışına da tesir etti.
1768–1774 ve 1787–1792 seneleri: Deñişken bir devriñ başlangıcı
XVIII asırda Osmanlı-Rus harpleri, Qaradeniñ şimalindeki siyasiy dengeyi kökten deñiştirdi. 1768–1774 seneleri arasındaki harpten soñ Osmanlı Devleti ağır bir mağlubiyetke oğradı. 1774 senesindeki Küçük Qaynarca Muâhedesi, Qırım Hanlığınıñ siyasiy vaziyetini de deñiştirdi. Hanlıq kâğıt üzerinde Osmanlı Devletinden müstakil sayılğan olsa da, Rus imperiyasınıñ tesiri tezliknen arttı.
Bu devirde Hacıbey ve etrafındaki yalılar da böyük qüvetlerniñ rekabetinden uzaq qala almadı. Limanlar, qaleler ve deniz yolları, Rus imperiyası içün cenubqa açılğan qapılar edi. Osmanlı Devleti ise bu bölgede evelki nüfuzunı saqlap qalmağa çalıştı.
1783 senesinde Rus imperiyası Qırım Hanlığını ilhak etti. Bu hadise, Qırım Tatar tarihiniñ en müim dönüm noqtalarından biri oldı. Hanlıq devlet sıfatını ğayıp etti; Qırım Tatarlarınıñ siyasiy, iqtisadi ve içtimai hayatında derin deñişiklikler başladı.
1787–1792 seneleri arasındaki Osmanlı-Rus harbi de bu deñişken vaziyetniñ devamı edi. Hacıbeyniñ Rus qüvetleri tarafından ele keçirilmesi, tarixiy kaynaklarda 1789 senesi ile bağlıdır. Bu hadiseden soñ qaleniñ eski askeriy ehemmiyeti azaldı ve bölgeniñ idarî gelecegi Rus imperiyası çerçivesinde şekillendi.
Hacıbeyden Odesağa: Bir şeerniñ adı ve kimligi
Odesa adı, XVIII asırnıñ soñunda Rus imperiyası tarafından inkişaf ettirilgen liman şeeri ile bağlıdır. 1794 senesi, imperiyal tarih yazıcılığında şeerniñ quruluş tarihi olaraq qabul etile. Lâkin bu tarih, bölgeniñ ondan evelki asırlar boyunca yaşanğan tarihini yoq etmez.
Hacıbey ile Odesa arasındaki bağ, tarihiy devamlılıq ve keskin deñişiklik meselelerini beraberinde ketire. Bir taraftan, bugünkü şeerniñ geografik yeri, eski Hacıbey yerleşimi ve limanı ile bağlıdır. Ekinci taraftan, Rus imperiyası devrinde şeerniñ nüfusu, mimarisi, idaresi, iqtisadiyatı ve siyasiy vazifesi büyük ölçüde deñişti.
Odesa zaman içinde Qaradeniñ en müim limanlarından birine çevrildi. Ticaret, deniz taşımacılığı, tahıl ihracatı ve çeşit türlü cemiyetlerniñ yaşayışı şeerniñ inkişafında müim rol oynadı. Lâkin bu yeni inkişaf, Hacıbeyniñ Osmanlı ve Türk-Tatar keçmişiniñ unutılması içün bir sebep olmamalıdır.
Bir şeerniñ bugünkü adı, onıñ bütün tarihini tek başına añlatamaz. Şeerniñ tarihini añlamaq içün eski yer adlarını, arşiv belgelerini, haritalarnı, seyahatnamelerni ve arkeologik buluntılarnı beraber tetqiq etmek kerek. Hacıbey misali, tarihiy hafızanıñ ne qadar qatmanlı olabilecegini açıkça köstere.
Qırım Tatar tarihiy hafızası içün Hacıbeyniñ manası
Qırım Tatarları içün tarih, yalnız hanlarnıñ, muharebelerniñ ve devletlerniñ tarihinden ibaret degildir. O, aynı zamanda yurt, dil, aile, ticaret, göç yolları ve cemiyet hatıralarınıñ tarihidir. Qaradeniñ şimalindeki eski yerleşimler, bu geniş tarihiy dünyanın bir parçasıdır.
Hacıbeyniñ tarihini ögrenmek, Qırım Hanlığınıñ coğrafiy ehemmiyetini añlamağa yardım ete. Bu mesele, bugünkü Odesa şeeriniñ kimligini inkar etmek degildir. Aksine, şeerniñ tarihini bütün qatmanları ile tanımaq, hem ilmiy doğruluq hem de medeniy adalet bakımından ehemmiyetlidir.
Tarihiy hafıza, bir halknıñ keçmişini başqa bir halknıñ bugünkü hayatına qarşı qoymaq içün qullanılmamalıdır. Lâkin bir devirniñ siyasiy üstünligi, evelki devirlerniñ izlerini silmek içün de sebep olamaz. Odesa, bugünkü Ukraynanıñ müim şeerlerinden biridir; aynı zamanda onıñ keçmişi, Qaradeniñ şimalinde asırlar boyunca yaşanğan Türk-Tatar, Osmanlı ve başka medeniyetlerniñ tarihinden ayrı düşünülemez.
Bu sebepten, Hacıbey tarihini ilmiy kaynaklar temelinde ögrenmek, yalnız keçmişke merak degil, Qaradeniz havzasınıñ ortaq tarihine qarşı bir mesuliyettir.
Arşivler, tarihçiler ve gelecek nesiller
Hacıbeyniñ tarihini daha derinden añlamaq içün Osmanlı arşivlerindeki vesikalar, Qırım Hanlığı devrine ait kayıtlar, eski haritalar, seyahatnameler ve arkeologik malümatlar sistemli şekilde tetqiq etilmelidir. Bilhassa XVI–XVIII asırlarda qullanılğan yer adlarınıñ izlenmesi, Hacıbeyniñ siyasiy ve iqtisadi vaziyetini aydınlatmaq bakımından müimdir.
Tarihçiler, bir-birinden farklı iddialarnı yalnız milliy veya siyasiy añlayışlar ile degil, delillerniñ qüveti ile degerlendirmelidir. Bir yerleşimniñ ilk quruluş tarihi, idareye bağlılığı ve nüfus terkibi aqqında kesin hükümler bermek içün kifayetli belge kerek. Bu usul, Qırım Tatar tarihiniñ daha sağlam ve inandırıcı şekilde yazılmasına yardım ete.
Kırımınsesi Gazetesi olaraq, bu tarihiy mirasqa dikkat çekmekni müim vazifemiz sayamız. Hacıbeyden Odesağa uzanğan yol, bir liman şeerniñ adınıñ deñişmesinden ibaret degildir. Bu yol, Qaradenizniñ siyasiy haritasında yaşanğan büyük deñişikliklerni, devletler arasındaki mücadelelerni ve halklarnıñ tarihiy tecrübesini yansıta.
Keçmişni bilmek, bugünki dünyanı daha doğru añlamağa yardım ete. Qırım Hanlığınıñ tarihini, Osmanlı Devletiniñ Qaradeniz siyasetinı ve Hacıbeyniñ inkişafını ögrenmek, Qırım Tatarlarınıñ tarihiy hafızasını yaşatmaq demektir.
Hacıbeyniñ adı deñişti; etrafındaki yalılar yeni devletlerniñ idaresine keçti; liman başqa bir şeerniñ merkezine çevrildi. Lâkin tarixiy izler, arşivlerde, eski haritalarda ve ilmiy araştırmalarda yaşamaya devam ete. Bu izlerni tapmaq, doğru añlamaq ve gelecek nesillergе ulaştırmaq ise bugünki nesillerniñ vazifesidir.
1495 senesi: Qırım Hanı Mengli Giray ve Qaradeniñ şimalindeki Karakermen
Hacıbeyniñ tarihini araştırğanda, bizi daha da eski bir devirge alıp ketken müim bir ilmiy malümatqa rastlaymız. Tarihçi Alper Başer, 2021 senesinde Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae mecmuasında neşir etilgen “Turko-Tatar Roots of Modern Odessa: Hocabey and Karakermen” adlı makalesinde, bugünkü Odesa şeeriniñ tarihiy köklerini Türk-Tatar dünyası ile bağlı olaraq ele ala. Müellifniñ tetqiqine köre, Qırım Hanı I. Mengli Giray 1495 senesinde Karakermen adlı palankanı, yani müstahkem bir mevzini qurğan. Bu mevzi, soñradan inkişaf etken Hacıbey ve bugünkü Odesa tarihini añlamaq içün müim bir başlangıç noqtası olaraq degerlendirilmekte. <Cite refs={[“turn854178search12″,”turn854178search0”]}/>
Bu malümat, Hacıbeyniñ keçmişini tek XVIII asırnıñ soñunda, Rus imperiyası devrinde başlatqan añlatmalarnı yeniden közden keçirmek kerekligini köstere. Eger Karakermenniñ 1495 senesinde Mengli Giray Han tarafından qurulğanı aqqındaki ilmiy netice arşiv belgeleri ile desteklene ise, bu, bugünkü Odesa etrafındaki tarihiy coğrafiyanıñ Qırım Hanlığı ile bağlı qatmanını daha açık şekilde ortaya çıqara.
Karakermenniñ tarihini Hacıbeyniñ tarihinden ayrı tutmamaq da ehemmiyetlidir. Alper Başerniñ araştırmasına köre, Karakermen XVI asır ortalarında tekrarlanan Kazak hücumları neticesinde yıqılğan. Osmanlı idaresiniñ eski mevzini yeniden canlandırmaq niyeti ise daha soñ, 1764 senesinde Hacıbey yerleşiminiñ inkişafı ile hayata keçken. Böylece Karakermen ve Hacıbey, bir-birinen bağlı, amma tarihiy şartları ve inkişaf devirleri farklı olan iki müim noqtadır. <Cite refs={[“turn854178search12”]}/>
Bu tarihiy malümat, haberimizniñ ana tezisini güçlendire: Odesa adı ile tanılğan bugünki şeerniñ tarihini 1794 senesinden başlatmaq mümkün olsa da, bu tarih onıñ bulundığı coğrafiyanıñ evelki tarihini başlatmay. Şeerniñ bugünki adı ve idari şekli daha soñ teşekkül etken olsa da, aynı mekân daha evelki asırlarda da Türk-Tatar ve Osmanlı tarihiniñ müim hadiselerine sahne olğan.
“Qırım Hanlığınıñ toprağı” meselesine tarihiy baqış
Hacıbeyni “Qırım Hanlığınıñ toprağı” dep adlandırğanda, bir müim tarihiy ayrımnı közden qaçırmamaq kerek. Bir yerge Qırım Hanınıñ qala qurması, askeriy mevzi yaratması veya siyasiy tesir köstermesi ile o yer üzerinde devamlı ve doğrudan idare yürsetmesi, her zaman aynı şey degildir. Bu sebepten, Karakermenniñ Mengli Giray Han tarafından qurulğanı aqqındaki malümat, Qırım Hanlığınıñ bölgedeki tarihiy rolüni araştırmaq içün qüvetli bir başlangıçtır; amma bölgeniñ bütün devirlerde aynı idari statüde qalğanını tek başına isbatlamay.
Hacıbey ve etrafındaki yalılar, Osmanlı Devleti ile Qırım Hanlığı arasındaki siyasiy münasebetler, Qaradeniz ticareti ve askeriy rekabet çerçivesinde tetqiq etilmelidir. Osmanlı arşivleri, Qırım Hanlığına ait kayıtlar ve tarihiy haritalar bir-biri ile qarşılaştırılğanda, bu coğrafiyanıñ hangi devirde kimniñ idaresinde bulunğanı daha açık şekilde añlaşılabilir.
Tarihiy adalet, yalnız bir iddianı tekrar etmeknen degil, delillerniñ ne aytqanını dikkatnen ögrenmeknen sağlanır. Hacıbeyniñ Türk-Tatar keçmişiniñ tanılması içün de en sağlam yol budır. Karakermen aqqındaki ilmiy tetqiq, bu keçmişniñ daha derinden araştırılması kerekligini köstergen müim bir ilmiy katkıdır.
Qırım Hanlığınıñ tarihiy coğrafiyası, yalnız Qırım yarımadası ile sınırlanğan bir tarih degildir. Qaradeniñ şimalindeki yollar, qaleler, limanlar ve yerleşimler de bu geniş tarihiy dünyanın bir parçasıdır. Hacıbey ve Karakermen meselesi, bu mirasnı arşivler ve ilmiy araştırmalar temelinde yeniden añlamaq içün müim bir çağrıdır.
Yolumuz Türk Dünyası, Safımız Qırım Tatar Halkı, Sesimiz Kırım’ın Sesi.

İlmiy kaynaklar
- Alper Başer, Turko-Tatar Roots of Modern Odessa: Hocabey and Karakermen, Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, 2021. Maqaleni incelemek.
- Mesut Karakulak, Hocabey’den Odessa’ya Bir Limanın Gelişimi, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 2015. Maqaleni incelemek.
- Igor Sapozhnikov, Khadjibey and Adjacent Coast of the Black Sea during the First Russo-Turkish War. İlmiy araştırmanı incelemek.
